Két tiền là chỗ duy nhất trong quán mà mọi sai sót đều hiện ra bằng một con số. Thiếu 200.000 đồng cuối ca thì ai chịu? Người ca sáng nói đã giao đủ, người ca chiều nói nhận thiếu từ đầu, không ai ký gì, chủ quán đành bỏ qua. Lần sau thiếu 500.000 đồng, chuyện lặp lại.
Bài này đưa ra một quy trình bàn giao tiền mặt giữa hai ca: đặt quỹ đầu ca cố định, đếm theo mệnh giá, ghi biên bản và ký, chọn ngưỡng lệch chấp nhận, và cách xử lý khi lệch vượt ngưỡng. Quy trình làm được với sổ giấy, mất khoảng mười phút mỗi lần giao ca.
Quỹ đầu ca cố định: con số không bao giờ đổi
Quỹ đầu ca là số tiền lẻ để sẵn trong két lúc mở ca, dùng để trả tiền thừa. Điều quan trọng nhất là quỹ này cố định, ví dụ luôn là 1.000.000 đồng, ca nào cũng vậy. Quỹ cố định thì phép tính cuối ca rất đơn giản: tiền trong két trừ quỹ đầu ca bằng tiền mặt thu trong ca.
Quỹ nên chia sẵn theo mệnh giá phù hợp với giá món của quán. Quán bán món 35.000 đồng, 45.000 đồng thì cần nhiều tờ 5.000 đồng và 10.000 đồng. Khi giao ca, người nhận ca đếm đúng quỹ đầu ca của mình, phần còn lại là tiền thu ca trước, phải tách ra nộp hoặc bỏ phong bì niêm phong.
Ví dụ minh hoạ: két cuối ca sáng có 4.750.000 đồng. Quỹ đầu ca là 1.000.000 đồng. Vậy tiền mặt ca sáng thu là 4.750.000 − 1.000.000 = 3.750.000 đồng. Sổ bán hàng ca sáng ghi đơn tiền mặt là 3.780.000 đồng. Ca sáng thiếu 30.000 đồng.
Đếm theo mệnh giá: mẫu bảng đếm
Đếm theo từng mệnh giá chậm hơn đếm cả xấp vài phút, nhưng gần như loại được đếm nhầm. Bảng ví dụ minh hoạ dưới đây cho két cuối ca:
| Mệnh giá (đồng) | Số tờ | Thành tiền (đồng) |
|---|---|---|
| Tờ 500.000 | 2 | 1.000.000 |
| Tờ 200.000 | 5 | 1.000.000 |
| Tờ 100.000 | 9 | 900.000 |
| Tờ 50.000 | 20 | 1.000.000 |
| Tờ 20.000 | 25 | 500.000 |
| Tờ 10.000 | 20 | 200.000 |
| Tờ 5.000 trở xuống | — | 150.000 |
| Cộng | 4.750.000 |
Quy trình giao ca tiền mặt trong mười phút
Hai người cùng đứng ở két, không ai làm việc khác trong lúc đếm. Nếu quán có quản lý ca thì quản lý chứng kiến.
- Người giao ca chốt sổ bán hàng: in hoặc ghi tổng tiền mặt thu trong ca, tách riêng chuyển khoản và các cách trả khác.
- Người giao ca đếm két theo mệnh giá, ghi vào bảng đếm. Người nhận ca đếm lại độc lập, không nhìn bảng của người kia.
- Hai kết quả khớp thì tách quỹ đầu ca cho ca sau, phần còn lại bỏ phong bì, ghi số tiền, ngày, ca, hai người ký trên phong bì.
- So tiền thu thực tế với số trên sổ bán hàng. Ghi số lệch, dù bằng không.
- Ghi các khoản chi bằng tiền két trong ca, nếu có, kèm chứng từ: tiền mua đá, trả tiền ship nguyên liệu. Chi không có chứng từ là lệch.
- Hai người ký biên bản giao ca. Phong bì cất vào chỗ quy định, chỉ chủ quán hoặc người được giao mới mở.
Biên bản giao ca cần ghi gì
Biên bản nên in sẵn thành một trang, mỗi ca một tờ, đóng thành sổ. Các mục:
- Ngày, ca, giờ giao, tên người giao, người nhận, người chứng kiến.
- Quỹ đầu ca đã nhận đủ chưa, số tiền.
- Bảng đếm theo mệnh giá cuối ca.
- Tổng tiền mặt theo sổ bán hàng.
- Các khoản chi từ két, kèm số chứng từ.
- Số tiền lệch, thừa hay thiếu, và giải thích nếu có.
- Số tiền trong phong bì nộp, chữ ký hai người.
Ngưỡng lệch chấp nhận và ai chịu
Đặt ngưỡng nhỏ, nói trước. Lệch vài nghìn do thối nhầm tiền lẻ là chuyện khó tránh. Quán nên đặt một ngưỡng nhỏ, ví dụ 20.000 đồng một ca, ghi vào nội quy. Lệch dưới ngưỡng thì ghi nhận, không truy cứu; lệch cộng dồn trong tháng vẫn phải theo dõi.
Lệch vượt ngưỡng: tìm nguyên nhân trước, quy trách nhiệm sau. Xem lại danh sách đơn tiền mặt, đơn huỷ, đơn giảm giá, khoản chi trong ca. Phần lớn lệch lớn đến từ một đơn ghi sai cách thanh toán: khách chuyển khoản mà ghi tiền mặt, hoặc ngược lại.
Thừa tiền cũng là lệch. Thừa nghĩa là có đơn chưa được ghi, hoặc thối thiếu cho khách. Không bỏ túi, không bù vào ca khác. Ghi nhận và tìm nguyên nhân như khi thiếu.
Trách nhiệm phải theo nội quy đã ký. Việc nhân viên bồi thường khi thiếu tiền phải được ghi rõ trong nội quy hoặc hợp đồng, và tuân theo quy định của pháp luật lao động về bồi thường, khấu trừ tiền lương. Trước khi áp dụng, nên hỏi cơ quan quản lý lao động địa phương hoặc người tư vấn pháp lý để làm đúng.
Giữa ca: rút bớt tiền khi két đầy
Ca đông, két có thể dồn vài chục triệu tiền mặt. Để nhiều tiền trong két vừa rủi ro mất, vừa khó đếm cuối ca. Nhiều quán làm việc rút bớt giữa ca: khi két vượt một mức nhất định, quản lý cùng thu ngân đếm phần tiền mệnh giá lớn, bỏ phong bì, ghi số tiền và giờ, hai người ký, cất vào chỗ an toàn.
Khoản rút giữa ca phải được tính vào phép cộng cuối ca. Ví dụ minh hoạ: giữa ca rút 5.000.000 đồng, cuối ca két còn 3.200.000 đồng, quỹ đầu ca 1.000.000 đồng. Tiền mặt thu trong ca là 5.000.000 + 3.200.000 − 1.000.000 = 7.200.000 đồng. Quên cộng khoản rút giữa ca là cuối ca thấy thiếu 5.000.000 đồng và cả quán hoảng.
Ghi các lần rút vào cùng tờ biên bản giao ca, mỗi lần một dòng. Phong bì rút giữa ca và phong bì cuối ca nộp cùng nhau, người nhận đếm lại khi mở.
Mức két để kích hoạt việc rút bớt tuỳ quán, nhưng nên ghi thành con số trong nội quy chứ không để cảm tính. Thu ngân thấy két chạm mức là báo quản lý, không tự rút một mình. Chỗ cất phong bì phải có khoá, và số người giữ chìa càng ít càng tốt; ai giữ chìa thì ghi tên vào biên bản.
Những thói quen khiến két hay lệch
Có vài thói quen gần như quán nào cũng mắc, và mỗi cái đủ để két lệch mà không ai gian lận. Nhiều người cùng mở một két: thu ngân, quản lý, chủ quán đều lấy tiền ra trả việc này việc kia, không ai ghi. Mỗi két chỉ nên có một người chịu trách nhiệm trong ca; người khác cần tiền phải qua người đó và ghi phiếu.
Lấy tiền két trả chi phí lặt vặt mà không giữ chứng từ. Quán nên có quỹ chi lặt vặt riêng, tách khỏi két bán hàng. Đổi tiền lẻ cho người quen ngay từ két, lúc vội đếm nhầm. Đếm cả xấp không phân mệnh giá, kẹp tờ 20.000 đồng giữa xấp 200.000 đồng là lệch 180.000 đồng.
Sửa bằng nội quy rõ ràng và đều đặn: mỗi ca đều đếm, đều ký, đều ghi số lệch kể cả bằng không. Sau một tháng, sổ giao ca cho bạn thấy người nào, ca nào hay lệch, và lệch theo kiểu nào.
Một việc nhỏ nữa: thu ngân đọc to số tiền khách đưa trước khi thối lại, ví dụ “dạ anh gửi 500 nghìn”, và để tờ tiền của khách trên mặt két cho tới khi thối xong. Cách này tránh được cãi nhau kiểu khách nói đưa tờ 500.000 đồng còn thu ngân nhớ là 200.000 đồng, một nguồn lệch rất hay gặp lúc đông.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ đầu ca nên để bao nhiêu là đủ?
Tuỳ giá món và lượng khách trả tiền mặt của quán. Cách tính là xem một ca đông nhất cần thối lại bao nhiêu tiền lẻ, rồi để dư thêm một chút. Quan trọng hơn con số là giữ cố định giữa các ca để phép trừ cuối ca luôn đơn giản.
Có cần hai người đếm không, hay một người là đủ?
Nên hai người: người giao và người nhận ca, mỗi người đếm độc lập. Một người đếm thì khi lệch không ai làm chứng, người nhận ca dễ nói là đã nhận thiếu từ đầu. Quán chỉ một thu ngân thì chủ quán hoặc quản lý đếm cùng.
Khách trả tờ tiền rách, tiền nghi giả thì xử lý thế nào?
Thu ngân có quyền từ chối nhận và mời khách đổi tờ khác. Đã lỡ nhận thì tách riêng, ghi vào biên bản, không lẫn vào tiền két. Nên tập cho thu ngân cách kiểm tờ tiền bằng tay và mắt ở những mệnh giá lớn.
Thiếu tiền nhiều ca liên tiếp của cùng một người thì làm gì?
Xem lại từng đơn trong các ca đó, đặc biệt đơn huỷ, đơn giảm tay và đơn tiền mặt. Nói chuyện riêng với nhân viên, có biên bản. Nếu cần xử lý kỷ luật, làm theo nội quy và quy định pháp luật lao động, không tự ý trừ lương.
Có nên nộp tiền ngân hàng mỗi ngày không?
Nên, nếu tiền mặt thu mỗi ngày lớn. Giữ nhiều tiền mặt trong quán qua đêm là rủi ro mất trộm. Phong bì giao ca nên được gom lại, chủ quán hoặc người được giao nộp vào tài khoản theo lịch cố định và giữ biên lai.