Khách quen nói “sao hôm nay ngọt thế” là dấu hiệu quầy pha đang chạy theo tay từng người. Ca sáng chị A pha, ca tối em B pha, cùng một món mà hai vị. Khách không phàn nàn lần nào cũng được, nhưng họ sẽ chuyển sang quán khác vào ngày không may.
Cách chữa là viết công thức bằng con số đo được, không bằng “một ít”, “vừa miệng”. Bài này hướng dẫn một công thức đồ uống cần những dòng gì, đo bằng dụng cụ nào, chia định lượng theo cỡ ly ra sao, và giữ công thức cập nhật khi đổi nguyên liệu.
Một công thức đồ uống cần đủ những dòng nào
Mỗi món, mỗi cỡ ly là một thẻ công thức riêng. Thẻ đầy đủ gồm:
- Tên món và cỡ, kèm loại ly dùng (ly nhựa 500 ml, ly thuỷ tinh 350 ml…). Cùng món nhưng ly khác thì đá khác, phải ghi riêng.
- Nguyên liệu theo đúng thứ tự cho vào, mỗi dòng có con số và đơn vị: ml cho chất lỏng, gram cho bột và đá.
- Dụng cụ đo cho từng dòng: ly đong hai đầu, cân, vòi nhấn định lượng, xúc đá.
- Thao tác: khuấy bao lâu, lắc bao nhiêu cái, đánh sữa tới nhiệt độ nào.
- Phần hoàn thiện: topping, lớp kem, cách đậy nắp, cắm ống hút hay để riêng.
- Hạn dùng của phần pha sẵn: cốt cà phê, trà ủ, siro tự nấu giữ được bao lâu.
- Phiên bản và ngày áp dụng, ai duyệt. Dòng này là thứ quán hay bỏ qua nhất và cũng gây rối nhất khi công thức đổi.
Đo bằng gì cho nhanh mà vẫn đúng
Ly đong hai đầu cho chất lỏng. Loại có vạch bên trong đo được 15, 30, 45 ml chỉ trong một lần rót. Rẻ, bền, dạy người mới trong vài phút.
Vòi nhấn định lượng cho siro và sữa đặc pha loãng. Mỗi lần nhấn ra một lượng gần cố định. Nên kiểm định kỳ bằng cách nhấn vào ly đong, vì vòi có thể ra lệch khi siro đặc lại.
Cân điện tử cho bột và hạt. Bột trà sữa, bột cacao, hạt cà phê xay nên cân, vì muỗng bột chênh nhiều tuỳ bột nén chặt hay tơi.
Xúc đá và vạch trên ly cho đá. Không ai cân đá từng ly lúc đông. Cân một lần xem xúc đầy được bao nhiêu gram, rồi quy thành “một xúc” hoặc “đá tới vạch thứ hai”.
Chia định lượng theo cỡ ly: không nhân đều
Ví dụ minh hoạ cho cà phê sữa đá hai cỡ. Cỡ lớn không phải mọi thứ nhân 1,5, vì đá chiếm phần lớn thể tích và vị phải giữ cân bằng.
| Nguyên liệu | Cỡ vừa | Cỡ lớn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cốt cà phê | 40 ml | 55 ml | Tăng ít hơn tỷ lệ ly để không quá đắng |
| Sữa đặc | 25 ml | 35 ml | Tăng theo cốt để giữ vị |
| Đá | 180 g | 250 g | Đá đầy ly, đo bằng xúc |
| Ly, nắp, ống hút | Ly vừa | Ly lớn | Giá vốn bao bì khác nhau |
Thứ tự pha và vì sao phải ghi ra
Thứ tự không phải chuyện thói quen. Đường và siro cho vào trước đá để tan đều; cho sau thì lắng đáy, khách hút ngụm đầu nhạt, ngụm cuối ngọt gắt. Trà sữa nên khuấy trà với sữa, bột cho tan hết rồi mới đổ lên đá. Cốt cà phê nóng rót lên đá ngay trước khi đưa khách, để lâu thì đá tan làm loãng.
Với các món nhiều lớp như trà sữa kem phô mai hay cà phê muối, ghi rõ lớp nào trước, rót chậm hay nhanh, có khuấy hay không. Một câu “rót kem nhẹ lên mặt, không khuấy” giúp người mới làm đúng ngay từ ly đầu.
Nếu có thể, chụp một tấm ảnh ly thành phẩm đúng chuẩn đặt cạnh thẻ công thức. Người pha so màu, độ cao lớp kem, mức đá bằng mắt nhanh hơn đọc chữ.
Tính giá vốn một ly ngay từ thẻ công thức
Khi công thức đã có con số, giá vốn chỉ là phép nhân. Ví dụ minh hoạ trà sữa cỡ vừa:
| Nguyên liệu | Lượng | Đơn giá quy đổi | Thành tiền |
|---|---|---|---|
| Trà ủ | 150 ml | 10đ/ml | 1.500đ |
| Bột sữa | 25 g | 80đ/g | 2.000đ |
| Đường nước | 20 ml | 30đ/ml | 600đ |
| Đá | 150 g | 2đ/g | 300đ |
| Trân châu | 50 g | 45đ/g (đã tính đổ bỏ) | 2.250đ |
| Ly, nắp, ống hút | 1 bộ | 1.300đ | 1.300đ |
| Cộng | 7.950đ |
Khi đổi nhà cung cấp hoặc nguyên liệu
Hạt cà phê mẻ mới rang đậm hơn, bột sữa đổi hãng ngọt hơn, sữa đặc chuyển sang loại khác độ sệt: công thức cũ không còn đúng. Quy trình gọn nhất là pha thử ba ly theo công thức cũ, nếm cùng người đứng quầy chính, chỉnh từng dòng một, mỗi lần chỉ đổi một thứ, rồi ghi phiên bản mới kèm ngày áp dụng.
Quan trọng là thu hết thẻ cũ. Công thức dán ở hai chỗ thì sớm muộn sẽ có người pha theo bản cũ. Đơn giá quy đổi trên thẻ giá vốn cũng phải sửa cùng lúc, vì đổi nguyên liệu gần như luôn đổi giá.
Một mẹo nhỏ: khi đổi nguyên liệu chính, giữ lại một ít nguyên liệu cũ trong vài ngày để pha đối chứng. Đặt hai ly cạnh nhau, một theo công thức cũ với nguyên liệu cũ, một theo công thức mới với nguyên liệu mới, nhờ hai ba người nếm mà không nói ly nào là ly nào. Khi đa số không phân biệt được, công thức mới đạt. Khi khác rõ, chỉnh tiếp trước khi bán cho khách quen, vì họ là người nhận ra đầu tiên.
Dạy người mới bằng thẻ công thức
Thẻ công thức chỉ có ích khi người mới được dạy dùng nó ngay từ ngày đầu. Một lịch dạy gọn cho quầy nước:
- Ngày đầu: chỉ học năm món bán chạy nhất. Người cũ pha mẫu từng món theo thẻ, người mới nếm và nhìn ly thành phẩm.
- Người mới tự pha lại năm món đó, đo đủ từng dòng, kể cả khi thấy “làm vậy chậm quá”. Người cũ nếm và so với ly mẫu.
- Ngày thứ hai và thứ ba: đứng pha trong giờ vắng, có người cũ bên cạnh. Mỗi ly sai thì chỉ ra dòng nào trên thẻ bị làm lệch.
- Cuối tuần đầu: học tiếp các món còn lại theo nhóm có chung nguyên liệu, ví dụ tất cả món nền trà sữa một buổi, tất cả món nền cà phê một buổi.
- Kiểm tra cuối: người mới pha ngẫu nhiên ba món, người cũ nếm không nhìn ai pha. Đạt thì mới đứng một mình giờ đông.
Kiểm công thức có được làm đúng hay không
Viết xong công thức chưa phải là xong. Mỗi tuần, chọn một khung giờ bất kỳ, lấy một ly vừa pha xong trước khi đưa khách, đổ ra ly đong và cân phần đá. Không cần làm căng thẳng, chỉ cần người pha biết việc này có diễn ra.
Cách thứ hai là nếm chéo: ca sáng nếm một ly do ca tối pha từ hôm trước, ca tối làm ngược lại. Lệch vị thì quay về thẻ công thức xem dòng nào bị làm khác. Hầu hết trường hợp là đá nhiều hơn, cốt ít hơn, hoặc vòi nhấn bị ra thiếu.
Những bẫy hay gặp
- Công thức có trên tường nhưng không ai đo, vì dụng cụ đo cất trong ngăn kéo. Dụng cụ phải nằm ngay trên mặt quầy.
- Ca tối ít khách nên pha “theo cảm giác”, đúng lúc quản lý không có mặt.
- Cỡ lớn chỉ thêm đá, khách hút vài ngụm thấy nhạt.
- Pha sẵn ly chờ khách ở giờ đông, đá tan làm sai mọi định lượng.
- Đơn giá quy đổi tính theo giá mua lần đầu, hai năm chưa sửa.
Câu hỏi thường gặp
Pha chế theo ml có làm chậm quầy giờ đông không?
Chậm vài ngày đầu, sau đó nhanh hơn. Khi tay đã quen ly đong và vòi nhấn, người pha không phải nếm rồi chỉnh. Ít ly làm lại cũng có nghĩa là quầy ra ly đều tay hơn lúc đông.
Có nên đo đá bằng cân không?
Chỉ cân lúc xây công thức. Khi vận hành, quy về xúc đá hoặc vạch trên ly. Đá viên to nhỏ khác nhau nên thỉnh thoảng cân lại một xúc để biết lượng có đổi không, nhất là khi đổi nơi mua đá.
Một quán nhỏ có bao nhiêu món thì nên viết công thức?
Tất cả các món đang bán, kể cả món đơn giản như cà phê đen. Món đơn giản chính là món bán nhiều nhất, sai một chút nhân với số ly thì thành nhiều. Viết món bán chạy trước, món còn lại viết dần trong tháng.
Có cần viết công thức cho đồ uống theo mùa bán vài tuần không?
Cần, và nên viết trước khi tung món. Món theo mùa thường do một người nghĩ ra, người khác pha theo trí nhớ nên lệch vị nhiều nhất. Có công thức thì cũng tính được giá vốn trước khi đặt giá.
Thẻ công thức nên để giấy hay trên điện thoại?
Ở quầy nên có bản giấy ép nhựa hoặc bảng nhỏ, vì tay ướt không cầm điện thoại. Bản gốc lưu một chỗ duy nhất, có ngày cập nhật, để in lại khi đổi. Hai bản gốc là nguồn gây lệch.