Thực đơn trà sữa có xu hướng phình ra theo thời gian. Mỗi mùa thêm vài vị mới, món cũ không ai dám bỏ vì “vẫn có khách gọi”. Hai năm sau, bảng gọi món dài hai mặt giấy, quầy chật siro và bột, người mới vào làm mất cả tuần mới nhớ hết công thức.
Không có con số món đúng cho mọi quán. Con số vừa với quán bạn nằm trong số liệu bán hàng của chính quán, cộng với số nguyên liệu, số người và diện tích quầy. Bài này hướng dẫn cách đếm, cách tính chi phí ẩn của món ít bán, và cách cắt món mà không làm khách quen phật ý.
Đếm số bán từng món trong bốn tuần
Bốn tuần là đủ để bỏ qua dao động của một ngày mưa hay một ngày lễ. Làm theo thứ tự:
- Lấy số ly bán của từng món trong bốn tuần gần nhất, từ máy bán hàng hoặc từ sổ ghi tay. Gộp mọi cỡ ly của cùng một món.
- Xếp từ cao xuống thấp, cộng dồn phần trăm số ly. Thường bạn sẽ thấy một nhóm nhỏ món chiếm phần lớn số ly của quán.
- Đánh dấu các món nằm ở đuôi danh sách, ví dụ những món bán chưa tới một ly mỗi ngày.
- Ghi bên cạnh mỗi món ở đuôi: dùng nguyên liệu riêng nào mà không món nào khác dùng.
- Ghi thêm giá vốn và giá bán để biết món đó lãi gộp bao nhiêu mỗi ly.
Món ít bán tốn tiền ở chỗ nào
Một món bán chậm nhìn qua có vẻ vô hại, vẫn lãi trên mỗi ly. Chi phí thật nằm ở chỗ khác: nguyên liệu riêng mở ra rồi dùng không hết trước khi hỏng, chỗ trên quầy và trong tủ mát bị chiếm, thời gian dạy người mới, và thời gian khách đứng đọc một bảng gọi món dài.
Ví dụ minh hoạ: một chai siro vị đào 1 lít giá 120.000đ, mỗi ly dùng 20 ml, về lý thuyết đủ 50 ly, tức 2.400đ siro mỗi ly. Món trà đào kem chỉ bán 15 ly một tháng. Sau khi mở, siro có hạn dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất; giả sử tới hạn quán dùng được 300 ml và phải bỏ 700 ml. Chi phí siro thật là 120.000 ÷ 15 = 8.000đ mỗi ly, gấp hơn ba lần con số trên giấy.
Nhân lên với năm bảy món kiểu này, mỗi tháng quán bỏ đi một khoản tiền nguyên liệu mà báo cáo giá vốn tính theo công thức không bao giờ cho thấy.
Xếp món vào bốn nhóm để quyết định
Kẻ hai trục: số ly bán (nhiều hay ít) và nguyên liệu (dùng chung với món khác hay dùng riêng). Mỗi món rơi vào một ô:
| Nhóm | Đặc điểm | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Bán nhiều, nguyên liệu chung | Món xương sống của quán | Giữ, đặt lên đầu bảng, kiểm định lượng kỹ nhất |
| Bán nhiều, nguyên liệu riêng | Món đặc trưng, đáng giữ | Giữ, mua nguyên liệu riêng theo lô vừa phải |
| Bán ít, nguyên liệu chung | Không tốn thêm kho | Giữ được, nhưng cân nhắc bỏ khỏi bảng chính cho gọn |
| Bán ít, nguyên liệu riêng | Chỗ rò tiền nhiều nhất | Cắt, hoặc chuyển thành món theo mùa có hạn bán |
Gộp nhóm bằng nguyên liệu dùng chung
Thay vì ba mươi món mỗi món một công thức riêng, nhiều quán trà sữa xây thực đơn theo kiểu ma trận: vài loại trà nền nhân với vài vị hoặc lớp phủ. Ba trà nền (trà đen, trà xanh nhài, trà ô long) nhân bốn kiểu (sữa, kem phô mai, trái cây, trơn) đã ra mười hai món, nhưng quầy chỉ phải ủ ba loại trà và giữ ba bốn loại nguyên liệu phủ.
Khi muốn thêm món mới, đặt luật cho chính mình: món mới chỉ được dùng tối đa một nguyên liệu chưa có trong quầy. Luật này chặn từ gốc chuyện quầy chất đầy chai lọ mỗi thứ dùng cho một món.
Cách gộp này còn giúp bảng gọi món dễ đọc. Khách chọn trà nền trước, rồi chọn kiểu, thay vì dò một danh sách dài từng tên món.
Món theo mùa: thêm có hạn, rút có luật
Món theo mùa là cách tốt để thử vị mới mà không làm thực đơn chính phình ra. Điều kiện là đặt hạn trước khi bán: ví dụ món này chạy sáu tuần, cuối tuần thứ sáu nhìn số. Nếu số ly đạt một mức bạn đặt từ đầu, chuyển món vào thực đơn chính và bỏ ra một món khác ở ô “bán ít, nguyên liệu riêng”. Không đạt thì rút đúng hẹn.
Mua nguyên liệu cho món theo mùa theo lô nhỏ nhất có thể, chấp nhận giá mỗi đơn vị cao hơn. Lô lớn giá rẻ chỉ có lợi khi chắc chắn dùng hết.
Nên chọn món theo mùa từ trái cây đang vào vụ ở địa phương, vì giá dễ chịu hơn và khách cảm nhận được món “đúng mùa”. Ngoài vụ thì món tự rút, khách cũng thấy hợp lý.
Bảng gọi món cũng quyết định món nào bán được
Số món chỉ là một nửa câu chuyện. Cùng ba mươi món, một bảng chia nhóm rõ ràng đọc nhanh hơn nhiều so với một danh sách dài xếp theo thứ tự món được thêm vào. Nhóm theo nền đồ uống (cà phê, trà sữa, trà trái cây, đá xay), trong mỗi nhóm đặt hai ba món bán chạy lên đầu, giá ghi cùng một cột để mắt khách không phải nhảy qua lại.
Món sắp cắt có thể chuyển xuống cuối nhóm hoặc gỡ khỏi bảng chính nhưng vẫn bán khi khách quen hỏi, trong vài tuần trước khi cắt hẳn. Đây là cách thử phản ứng của khách mà không phải tuyên bố bỏ món.
Món đang tạm hết nguyên liệu thì che hoặc gỡ ngay khỏi bảng trong ngày. Khách chọn xong món rồi mới nghe “hết rồi” là trải nghiệm tệ hơn nhiều so với không thấy món đó. Nếu quán có bảng gọi món trên điện thoại hoặc trên mạng, nhớ tắt món ở đó luôn, vì khách đặt trước sẽ nhìn đúng chỗ đó.
Cuối cùng, đừng in bảng gọi món đắt tiền cho cả năm. Một thực đơn được rà mỗi quý cần một bảng dễ thay, in lại rẻ, để việc cắt món không bị cản chỉ vì tiếc tấm bảng đã làm.
Vậy bao nhiêu món là vừa
Thay vì đi tìm một con số chung, kiểm thực đơn của quán bằng mấy câu hỏi sau:
- Một người mới vào làm có thể thuộc toàn bộ công thức trong khoảng một tuần không?
- Trạm pha có đủ chỗ để mọi nguyên liệu nằm trong tầm với, không phải lục tủ giữa giờ đông không?
- Có nguyên liệu nào cuối tháng còn hơn nửa mà đã sắp tới hạn bỏ không?
- Khách mới đứng trước bảng gọi món có quyết định được trong vòng một phút không?
- Những món ở đuôi danh sách có món nào bán chưa tới một ly mỗi ngày mà dùng nguyên liệu riêng không?
- Nếu đa số câu trả lời là không ổn, thực đơn của bạn đang dài hơn mức quầy gánh được.
Cắt món mà không mất khách quen
Món bán ít thường vẫn có vài khách trung thành. Trước khi cắt, hỏi thu ngân xem ai hay gọi món đó. Báo trước cho họ một hai tuần, gợi ý một món gần vị nhất trong thực đơn còn lại, có thể mời thử một ly. Phần lớn khách chấp nhận nếu được báo và được gợi ý, thay vì một hôm tới thì món đã biến mất.
Với món bị cắt nhưng vẫn còn nguyên liệu, dùng hết nguyên liệu bằng cách đưa nó vào một món khác trong thời gian ngắn hoặc bán hết lượng còn lại rồi mới gỡ khỏi bảng. Đừng nhập thêm chỉ để “bán nốt”.
Sau khi cắt, theo dõi tổng số ly của quán trong hai ba tuần. Thường tổng số không giảm, vì khách chuyển sang món khác, còn quầy thì gọn hơn và ra ly nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ bớt món có làm quán trông nghèo nàn không?
Ít khi. Khách thường chú ý vài món họ hay gọi. Một bảng gọi món gọn, chia nhóm rõ, có món theo mùa thay đổi, trông chuyên nghiệp hơn một danh sách dài mà nửa số món hay báo hết.
Nên xem số bán theo số ly hay theo doanh thu?
Xem cả hai. Số ly cho biết món chiếm bao nhiêu công và nguyên liệu ở quầy. Doanh thu và lãi gộp cho biết món mang lại bao nhiêu tiền. Món ít ly nhưng lãi gộp cao, nguyên liệu dùng chung thì vẫn đáng giữ.
Món theo mùa nên chạy bao lâu?
Đủ dài để khách biết tới và quay lại gọi, đủ ngắn để không thành gánh nặng. Nhiều quán chọn vài tuần tới hai tháng, gắn với vụ của trái cây chính trong món. Quan trọng là đặt hạn trước khi bán.
Có nên làm thực đơn riêng cho giờ sáng không?
Quán trà sữa bán chủ yếu chiều tối thì không cần. Nếu quán có cả cà phê buổi sáng, đưa nhóm cà phê lên đầu bảng trong khung sáng là đủ, không cần in hai thực đơn.
Bao lâu thì nên rà lại thực đơn một lần?
Mỗi quý một lần là nhịp hợp lý, cộng thêm một lần khi đổi mùa nếu quán làm món theo mùa. Lần rà nào cũng bắt đầu bằng bảng số bán bốn tuần gần nhất, không bắt đầu từ cảm giác món nào “đang chạy”.