Nhiều quán tính giá vốn ly cà phê đúng một lần, lúc khai trương, rồi dùng con số đó suốt hai năm. Trong lúc đó hạt cà phê đã lên giá vài đợt, sữa đặc đổi giá, ly nhựa đổi mẫu. Giá bán thì vẫn vậy, lãi gộp mỏng dần mà báo cáo không cho thấy.
Bài này đi qua cách tính tay giá vốn một ly theo giá nhập bình quân, ví dụ cụ thể khi nhập thêm một lô hạt đắt hơn, cách đặt ngưỡng cảnh báo cho từng nhóm đồ uống, và phần việc nào có thể để phần mềm tự làm. Số tiền trong bài là ví dụ minh hoạ, không phải giá thị trường.
Giá vốn một ly đến từ đâu
Giá vốn một ly bằng tổng các dòng trong công thức, mỗi dòng là định lượng nhân với đơn giá quy đổi. Với cà phê sữa đá cỡ vừa, công thức có thể là 18 g hạt, 30 g sữa đặc, một xúc đá và một bộ ly, nắp, ống hút. Đơn giá quy đổi là giá mua chia cho đơn vị dùng: hạt mua theo ký thì quy ra đồng một gram, sữa mua theo hộp thì quy ra đồng một gram hoặc một ml.
Phần khó không nằm ở phép nhân mà ở câu hỏi: lấy giá nhập nào? Trong kho đang có hạt mua tháng trước giá thấp và hạt mới nhập giá cao, trộn lẫn trong cùng một thùng. Lấy giá lô cũ thì giá vốn thấp hơn thật, lấy giá lô mới thì cao hơn thật trong vài tuần đầu.
Bình quân gia quyền: tính tay một lần cho hiểu
Bình quân gia quyền là cách lấy giá trung bình có tính tới số lượng của từng lô. Mỗi lần nhập, cộng giá trị tồn cũ với giá trị lô mới rồi chia cho tổng số lượng.
Ví dụ minh hoạ: trong kho còn 4 kg hạt, giá 250.000đ một ký, tức giá trị 1.000.000đ. Quán nhập thêm 6 kg giá 300.000đ một ký, giá trị 1.800.000đ. Tổng 10 kg, giá trị 2.800.000đ. Giá bình quân mới là 2.800.000 ÷ 10 = 280.000đ một ký, tức 280đ một gram.
Con số 280.000đ nằm giữa giá cũ và giá mới, gần giá mới hơn vì lô mới nhiều hơn. Lần nhập sau lại tính tiếp từ con số này. Cách tính này phản ánh đúng thứ đang nằm trong thùng hạt, không bị giật lên giật xuống theo từng lô.
Một ly cà phê sữa đá trước và sau đợt nhập
Áp giá bình quân mới vào công thức. Giả sử cùng đợt đó sữa đặc cũng tăng từ 60đ lên 66đ một gram, giá bán ly vẫn 29.000đ:
| Dòng | Trước | Sau |
|---|---|---|
| Hạt 18 g | 18 × 250 = 4.500đ | 18 × 280 = 5.040đ |
| Sữa đặc 30 g | 30 × 60 = 1.800đ | 30 × 66 = 1.980đ |
| Đá | 300đ | 300đ |
| Ly, nắp, ống hút | 1.200đ | 1.200đ |
| Giá vốn một ly | 7.800đ | 8.520đ |
| Tỷ lệ giá vốn trên giá bán | 7.800 ÷ 29.000 ≈ 26,9% | 8.520 ÷ 29.000 ≈ 29,4% |
Đọc bảng trên ra quyết định gì
Mỗi ly mất thêm 720đ. Quán bán 150 ly cà phê sữa mỗi ngày thì một tháng 30 ngày mất thêm khoảng 150 × 30 × 720 = 3.240.000đ lãi gộp, chỉ từ một món. Con số này đủ để quyết định một việc: tăng giá, giảm định lượng hạt một chút sau khi pha thử, đổi nguồn hạt, hay chấp nhận lãi mỏng hơn trong một thời gian.
Điều quan trọng là bạn biết con số và chọn một cách có chủ đích, thay vì cuối tháng thấy lãi giảm mà không biết từ đâu.
Nếu chọn tăng giá, tính ngược từ tỷ lệ muốn giữ. Muốn giữ tỷ lệ giá vốn khoảng 27% như trước thì giá bán cần khoảng 8.520 ÷ 0,27 ≈ 31.600đ, làm tròn 32.000đ. Nếu thấy mức tăng đó quá lớn với khách quen, có thể tăng 1.000đ trước, phần còn lại bù bằng cách giảm hao hụt hoặc thương lượng lại giá sữa. Con số cụ thể giúp bạn nói chuyện với nhà cung cấp và với chính mình rõ ràng hơn.
Đặt ngưỡng cảnh báo cho từng nhóm đồ uống
Đừng dùng một ngưỡng cho cả thực đơn. Cà phê pha máy, trà sữa, trà trái cây tươi, sinh tố có cấu trúc giá vốn khác nhau. Trà trái cây dùng trái cây tươi thường có giá vốn cao hơn cà phê. Một ngưỡng chung sẽ báo động liên tục ở nhóm này và im lặng ở nhóm kia.
Lấy ngưỡng từ chính quán mình. Không có “mức trung bình ngành” nào đúng cho mọi quán. Chọn một tháng quán có lãi ổn, tính tỷ lệ giá vốn của từng nhóm lúc đó, cộng thêm vài điểm phần trăm làm mức cảnh báo.
Cảnh báo phải dẫn tới việc làm. Khi một món vượt ngưỡng, xem lại ba thứ theo thứ tự: giá nhập có tăng không, định lượng thực tế có vượt công thức không, hao hụt có tăng không.
Ly mang đi và ly ngồi tại chỗ không cùng giá vốn
Cùng một món cà phê sữa đá, ly ngồi tại chỗ dùng ly thuỷ tinh của quán, không tốn nắp, không tốn túi. Ly mang đi tốn ly nhựa, nắp, ống hút, có khi thêm túi và giấy lót. Ví dụ minh hoạ: bộ bao bì mang đi 1.200đ, cộng túi 300đ, là 1.500đ một ly, trong khi ly tại chỗ gần như không tốn gì ngoài công rửa.
Nếu quán bán phần lớn là mang đi mà tính giá vốn theo ly tại chỗ, tỷ lệ giá vốn trên giấy sẽ thấp hơn thật vài điểm phần trăm. Ngược lại, quán chủ yếu khách ngồi mà cộng bao bì cho mọi ly thì thấy lãi mỏng hơn thật và có thể tăng giá không cần thiết.
Cách đơn giản nhất là tách bao bì ra khỏi công thức món và tính theo loại đơn: đơn mang đi cộng bộ bao bì, đơn tại chỗ thì không. Bao bì giao đi còn thêm hộp đựng nhiều ly, túi giữ lạnh, nên giá vốn ly giao đi lại cao hơn ly mang đi. Khi so lãi gộp giữa các kênh, phải so trên giá vốn đúng của từng kênh.
Những chỗ tính tay hay sai
- Quên bao bì. Ly, nắp, ống hút, túi mang đi có khi chiếm tới vài nghìn đồng một ly mang đi.
- Quên hao hụt: bột xả bỏ đầu ngày khi chỉnh cối xay, sữa tươi mở hộp không dùng hết, cốt cà phê pha dư cuối ngày.
- Lệch đơn vị: giá nhập theo thùng 24 hộp mà công thức tính theo ml, quy đổi sai một bước là sai cả bảng.
- Giá nhập chưa gồm phí vận chuyển hoặc chiết khấu nhà cung cấp trả sau.
- Cỡ lớn dùng chung giá vốn với cỡ vừa vì lười tạo thêm dòng.
- Sửa giá trong một bảng tính nhưng quên sửa bảng tính thứ hai mà kế toán đang dùng.
Ẩm Thực tự cập nhật giá vốn từ phiếu nhập
Trên phần mềm Ẩm Thực, mỗi lần nhập hàng bạn tạo phiếu mua với số lượng và đơn giá; giá nhập bình quân gia quyền của nguyên liệu được tính lại theo đúng cách ở trên. Mỗi món có công thức gồm các nguyên liệu và định lượng, nên giá vốn món tự kéo theo giá bình quân mới mà không phải mở bảng tính. Khi tỷ lệ giá vốn của món vượt ngưỡng bạn đặt, phần mềm cảnh báo để bạn xem lại món đó. Cỡ ly lớn khai thêm phần chênh giá vốn của biến thể để báo cáo không gộp chung hai cỡ.
Kho có phiếu kiểm kê và mọi thay đổi tồn đều có vết, nên lúc giá vốn tăng bất thường bạn lần lại được do giá nhập hay do lượng dùng vượt công thức. Trên App Ẩm Thực, màn “Hôm nay” cho xem nguyên liệu sắp hết và mở báo cáo theo quyền của tài khoản, kể cả khi bạn không có mặt ở quán.
Nhập công thức ba món bán chạy nhất và phiếu mua gần nhất, xem giá vốn từng ly tự tính và cảnh báo khi vượt ngưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Nên tính lại giá vốn ly cà phê bao lâu một lần?
Mỗi khi nhập một lô nguyên liệu chính với giá khác trước. Nếu tính tay bằng bảng tính, ít nhất mỗi tháng một lần và ngay khi nhà cung cấp báo tăng giá. Đừng đợi tới lúc lãi cuối tháng giảm mới tính.
Vì sao không lấy luôn giá của lần nhập gần nhất cho đơn giản?
Vì trong kho còn hàng của lô cũ. Lấy giá mới nhất thì giá vốn nhảy theo từng lô, có tuần rất cao có tuần rất thấp, khó đọc xu hướng. Bình quân gia quyền phản ánh đúng thứ đang nằm trong kho.
Giá vốn có nên tính cả công pha và điện nước không?
Thường thì không. Giá vốn món chỉ gồm nguyên liệu và bao bì đi theo ly. Công, điện, nước, mặt bằng là chi phí vận hành, tính riêng trong báo cáo lãi lỗ. Gộp vào giá vốn làm mất khả năng so sánh giữa các món.
Tỷ lệ giá vốn bao nhiêu là ổn cho quán cà phê?
Không có con số đúng cho mọi quán, vì giá bán, mặt bằng và kiểu phục vụ khác nhau. Hãy lấy tỷ lệ của những tháng quán có lãi ổn làm mốc, và theo dõi xem tỷ lệ đi lên hay đi xuống.
Hạt cà phê tăng giá thì nên tăng giá bán ngay không?
Tính trước số tiền lãi mất mỗi tháng, rồi mới quyết. Có lúc điều chỉnh định lượng sau khi pha thử, đổi nguồn hạt, hoặc tăng giá một vài món bán chạy là đủ, không cần tăng cả thực đơn.