Món đã báo bếp rồi mới huỷ là chỗ rò tiền khó thấy nhất trong quán. Có lúc là lý do chính đáng: khách đợi lâu bỏ món, bếp làm sai, hết nguyên liệu. Có lúc là gian lận: thu tiền mặt của khách rồi huỷ món trên sổ để bỏ túi. Nếu ai cũng huỷ được và không ai ghi lý do, quán không phân biệt nổi hai trường hợp đó.
Bài này đưa ra một quy định huỷ món đủ chặt mà không làm chậm giờ đông: chia hai loại món chưa làm và đã làm, ai được duyệt loại nào, ghi lý do theo danh sách cố định, ký xác nhận, và cách đọc thống kê huỷ mỗi tuần để tìm gốc vấn đề.
Món chưa làm và món đã làm: hai mức khác nhau
Điểm mấu chốt là món đó đã tốn nguyên liệu chưa. Từ đó mới định ai được huỷ.
| Món chưa làm | Món đã làm hoặc đang làm | |
|---|---|---|
| Thiệt hại | Gần như không | Mất nguyên liệu, công bếp, có khi cả món phải bỏ |
| Ai được huỷ | Thu ngân hoặc phục vụ trưởng | Chỉ quản lý ca hoặc chủ quán |
| Cần ghi lý do | Có, chọn từ danh sách | Có, chọn từ danh sách và ghi thêm chi tiết |
| Bếp phải xác nhận | Bếp xác nhận chưa bắt đầu làm | Bếp ghi món đó đã bỏ hay giữ lại dùng được |
| Tính vào hao hụt | Không | Có, theo giá vốn món |
Danh sách lý do huỷ: cố định, không gõ tự do
Cho gõ tự do thì sau một tháng sẽ có “khách ko ăn”, “KH bỏ”, “khách không lấy nữa” — ba cách viết cho một ý, không thống kê được. Chọn trước khoảng sáu bảy lý do và chỉ cho chọn trong đó:
- Khách đổi ý — khách gọi rồi đổi món khác trước khi món ra.
- Ra món chậm — khách đợi quá lâu và không lấy nữa.
- Bếp làm sai — sai món, sai định lượng, sai tuỳ chọn khách dặn.
- Phục vụ ghi nhầm — ghi sai món, sai bàn, sai số lượng.
- Hết nguyên liệu — đã báo bếp rồi mới biết hết.
- Chất lượng — khách trả lại vì món có vấn đề.
- Khác — bắt buộc ghi thêm một dòng giải thích, và quản lý phải đọc từng trường hợp.
Quy trình huỷ một món đã báo bếp
Quy trình dưới đây làm được bằng sổ giấy lẫn bằng máy. Điều quan trọng là thứ tự: báo bếp trước, huỷ trên đơn sau.
- Phục vụ nhận yêu cầu huỷ từ khách hoặc phát hiện sai, báo ngay cho bếp để dừng làm nếu món chưa xong.
- Bếp trả lời một trong hai: chưa làm, hoặc đã làm. Nếu đã làm, bếp cho biết món còn dùng lại được (ví dụ chuyển thành món nhân viên ăn) hay phải bỏ.
- Người có quyền tương ứng huỷ món trên đơn, chọn lý do. Món đã làm thì quản lý ca phải là người bấm hoặc ký.
- Ghi vào sổ huỷ: giờ, bàn, món, số lượng, lý do, người yêu cầu, người duyệt, bếp xác nhận. Dùng máy thì máy ghi phần lớn việc này.
- Nếu khách đã trả tiền món đó thì hoàn tiền theo đúng cách khách đã trả, và ghi khoản hoàn vào sổ tiền.
Ký xác nhận: vì sao cần hai người
Nguyên tắc chống gian lận đơn giản nhất là người thu tiền không tự duyệt huỷ món đã làm của chính mình. Khi thu ngân vừa cầm tiền mặt vừa có quyền huỷ, mọi chuyện chỉ còn dựa vào lòng tin. Cần thêm một người thứ hai, thường là quản lý ca, nhìn món và ký.
Ở quán nhỏ chỉ có chủ và một nhân viên, người thứ hai chính là bếp: bếp xác nhận món đã làm hay chưa, chủ xem lại sổ huỷ cuối ngày. Nếu dùng phần mềm, hãy đặt quyền sao cho tài khoản thu ngân không huỷ được món đã báo bếp, và mỗi lần huỷ đều để lại tên người bấm và giờ bấm.
Chi phí của việc ký thêm chỉ là vài giây. Đổi lại, nhân viên trung thực cũng được bảo vệ: khi có lệch, sổ cho thấy rõ ai làm gì, không ai bị nghi oan.
Đọc thống kê huỷ hằng tuần để tìm gốc
Ghi chép chỉ có ý nghĩa khi có người đọc. Mỗi tuần một lần, lập bảng huỷ món theo lý do, theo người, theo món và theo khung giờ. Bạn không cần biểu đồ, chỉ cần đếm.
Ví dụ minh hoạ: tuần qua quán có 1.200 món bán ra và 30 món bị huỷ sau khi báo bếp, tỷ lệ 30 / 1.200 = 2,5%. Trong 30 món đó, 14 món có lý do “ra món chậm” và 11 món rơi vào khung 12 giờ tới 12 giờ 30. Đó không phải chuyện nhân viên mà là chuyện bếp không kịp nhịp giờ trưa: cần sơ chế trước nhiều hơn hoặc rút bớt món nấu lâu khỏi thực đơn trưa.
Ngược lại, nếu “phục vụ ghi nhầm” tập trung vào một hai người thì đó là việc kèm cặp. Nếu “khác” và huỷ món đã làm tập trung vào một thu ngân, trong những đơn trả tiền mặt, thì quản lý cần xem kỹ từng đơn. Theo dõi tỷ lệ của chính quán qua các tuần, thấy tăng bất thường là xem ngay, đừng đi tìm một con số chuẩn chung.
Món huỷ đã được thanh toán: hoàn tiền sao cho khớp sổ
Quán thu tiền trước như quán cà phê, quán cơm phần thì món huỷ thường là món khách đã trả. Lúc này huỷ món chưa đủ, còn phải hoàn tiền, và hoàn tiền là chỗ thứ hai tiền có thể rò. Nguyên tắc: hoàn đúng bằng cách khách đã trả. Khách trả chuyển khoản thì chuyển trả lại vào đúng tài khoản đó; khách trả tiền mặt thì trả tiền mặt từ két, có quản lý chứng kiến.
Mỗi khoản hoàn phải gắn với đúng đơn và đúng món đã huỷ. Ví dụ minh hoạ: khách trả 135.000 đồng cho ba món, huỷ một món 45.000 đồng vì hết nguyên liệu. Đơn sau huỷ còn 90.000 đồng, sổ tiền ghi thu 135.000 đồng và chi hoàn 45.000 đồng. Cuối ca két phải khớp với số 90.000 đồng thực thu, không phải 135.000 đồng. Nếu thu ngân huỷ món nhưng quên ghi khoản hoàn, két sẽ thiếu 45.000 đồng mà không ai hiểu vì sao.
Đừng hoàn bằng cách tặng thêm món khác hay giảm vào lần sau mà không ghi lại. Khách có thể vui, nhưng báo cáo thì sai cả hai chỗ: món huỷ không có khoản hoàn, món tặng không có lý do.
Quán dùng sổ giấy: mẫu sổ huỷ món một trang
Chưa dùng máy vẫn làm được. Một cuốn sổ đặt cạnh quầy bếp, mỗi dòng một lần huỷ, gồm các cột:
- Giờ và số bàn.
- Tên món, số lượng.
- Món đã làm hay chưa (bếp đánh dấu).
- Lý do, chọn đúng một trong danh sách cố định ở trên.
- Người yêu cầu và người duyệt, mỗi người ký tắt.
- Đã hoàn tiền chưa, bằng cách gì.
Những hiểu lầm hay gặp về huỷ món
“Huỷ món là xoá khỏi đơn.” Xoá thì mất dấu. Món huỷ phải vẫn hiện trên lịch sử đơn với trạng thái đã huỷ, kèm lý do. Sổ giấy thì gạch một đường, không tẩy xoá.
“Giảm 100% thay cho huỷ cũng được.” Không. Món tặng, món giảm và món huỷ là ba chuyện khác nhau trong báo cáo. Dùng giảm giá để che huỷ món thì thống kê giảm giá và huỷ món đều sai.
“Món làm sai thì tính vào lỗi bếp, trừ lương.” Trừ lương theo từng món làm sai dễ khiến bếp giấu lỗi hoặc cãi với phục vụ. Nên xử lý ở mức quy trình trước, và nếu có quy định về trách nhiệm vật chất thì phải ghi rõ trong nội quy, tuân theo luật lao động.
Câu hỏi thường gặp
Khách gọi món rồi bỏ về không trả tiền thì ghi huỷ hay ghi gì?
Không nên ghi là huỷ món, vì món đã làm và đã ra bàn. Nên ghi đơn là khách không thanh toán, có quản lý xác nhận, để phần thất thoát này được theo dõi riêng. Nếu lẫn vào huỷ món thì thống kê huỷ sẽ sai và khó tìm nguyên nhân thật.
Món huỷ đã làm có nên cho nhân viên ăn không?
Được nếu món còn an toàn và quán có quy định rõ. Nhưng phải ghi lại là món huỷ đã dùng cho bữa nhân viên, không phải bỏ. Nếu để nhân viên tự quyết thì dần sẽ có món bị “huỷ” chỉ để có đồ ăn.
Tỷ lệ huỷ món bao nhiêu thì đáng lo?
Không có con số chung đúng cho mọi quán, vì quán lẩu, quán cà phê, nhà hàng gọi món có kiểu huỷ khác nhau. Hãy lấy tỷ lệ của chính quán mình trong vài tuần làm mốc, rồi để ý khi tỷ lệ tăng rõ rệt hoặc dồn vào một người, một khung giờ.
Có cần chụp ảnh món bị trả lại không?
Nên chụp với món trả vì lý do chất lượng. Ảnh giúp bếp trưởng thấy rõ vấn đề, và khi có tranh cãi với khách thì có căn cứ. Món huỷ vì khách đổi ý thì không cần, chỉ cần ghi lý do.
Đơn đã in hoá đơn rồi mới huỷ món thì làm thế nào?
Thu hồi hoá đơn cũ, huỷ món với lý do và người duyệt, rồi in lại. Không viết tay sửa số trên hoá đơn đã in, vì như vậy sổ máy và giấy trong tay khách sẽ khác nhau, cuối ca không đối chiếu được.