Một xe bánh mì bán buổi sáng có thể ra vài trăm ổ, nhưng hỏi chủ xe “hôm qua lời bao nhiêu” thì phần lớn chỉ trả lời được “cũng được”. Tiền mặt bỏ chung túi với tiền chợ, tiền chuyển khoản vào tài khoản cá nhân lẫn với tiền nhà, nguyên liệu mua mỗi sáng mỗi khác. Không ai biết một ổ bánh mì thật sự lời bao nhiêu, và ngày nào hụt tiền thì cũng không biết hụt ở đâu.
Bài này dành cho xe bánh mì, xe xôi, xe nước, quầy nhỏ một hai người: những con số tối thiểu cần theo dõi, cách ghi bán nhanh mà không chậm khách, đếm nguyên liệu đầu và cuối ngày, nhận chuyển khoản, tách tiền xe khỏi tiền nhà, và cách tự quyết khi nào cần cài một ứng dụng bán hàng, khi nào một tờ giấy là đủ.
Bốn con số một xe đẩy cần biết mỗi ngày
Số ổ bán ra. Không cần chính xác tới từng ổ theo từng loại ngay từ đầu, nhưng phải biết tổng. Đây là con số để so với tiền.
Tiền mặt thu được. Tiền trong túi cuối buổi trừ đi tiền lẻ mang theo đầu buổi. Không trừ tiền lẻ đầu buổi là cách tự lừa mình phổ biến nhất.
Tiền chuyển khoản. Tổng các khoản nhận trong khung giờ bán, xem trên ứng dụng ngân hàng.
Tiền nguyên liệu đã dùng. Không phải tiền đi chợ sáng nay, mà là phần nguyên liệu đã thật sự dùng hết. Pate mua một hũ dùng ba ngày thì hôm nay chỉ tính một phần ba.
Ghi bán nhanh mà không chậm khách
Xe đẩy không có chỗ cho sổ sách, và khách đứng chờ không muốn đợi người bán ghi chép. Cách ghi phải nhanh hơn việc gói bánh. Có vài cách đã được nhiều người bán dùng: đếm bằng vật, mỗi ổ bán ra bỏ một hạt đậu hay một que tăm vào hộp, cuối buổi đếm; gạch vạch trên một tấm bìa cứng, mỗi năm ổ một ô; hoặc bấm số trên điện thoại bằng ứng dụng đếm hay một ứng dụng bán hàng có nút món to.
Nếu xe bán nhiều loại với giá khác nhau (thịt, trứng, xíu mại, đặc biệt), đếm theo từng loại sẽ chậm. Cách thực tế là chỉ đếm tổng số ổ trong giờ đông, còn chi tiết từng loại thì suy ra từ nguyên liệu cuối ngày như phần dưới. Giờ vắng mới ghi chi tiết nếu muốn.
Điều quan trọng không phải là cách nào, mà là ghi đều mỗi ngày. Một tuần ghi đủ có giá trị hơn một tháng ghi lúc nhớ lúc quên.
Đếm nguyên liệu đầu và cuối ngày, suy ra số đã bán
Bánh mì có lợi thế là đếm được: số ổ bánh, số quả trứng, số cây chả. Đầu buổi ghi số mang ra, cuối buổi đếm số còn lại. Ví dụ minh hoạ một buổi sáng:
| Nguyên liệu | Mang ra | Còn lại | Đã dùng | Suy ra |
|---|---|---|---|---|
| Ổ bánh mì | 220 | 18 | 202 | Bán khoảng 202 ổ, trừ vài ổ hỏng |
| Trứng | 60 | 12 | 48 | Khoảng 48 ổ có trứng |
| Chả lụa (khoanh) | 3 cây | 0,5 cây | 2,5 cây | So với định lượng mỗi ổ |
| Xíu mại (viên) | 80 | 20 | 60 | Khoảng 30 ổ nếu mỗi ổ 2 viên |
Đọc bảng đếm: tiền có khớp không
Từ bảng trên, nếu giá ổ thường 20.000đ và ổ có trứng, xíu mại 25.000đ (ví dụ minh hoạ), có thể ước doanh thu: khoảng 78 ổ có trứng hoặc xíu mại × 25.000đ = 1.950.000đ, cộng 124 ổ còn lại × 20.000đ = 2.480.000đ, tổng khoảng 4.430.000đ. So với tiền mặt cộng chuyển khoản trong buổi. Chênh vài chục nghìn là bình thường (thối nhầm, cho khách quen thêm); chênh vài trăm nghìn mỗi ngày là phải tìm nguyên nhân.
Cách đếm này còn cho biết loại nào bán chạy theo ngày trong tuần, để sáng mai mang ra vừa đủ, bớt ổ bánh thừa cuối buổi.
Tính giá vốn một ổ: ví dụ tính tay
Ví dụ minh hoạ, giá giả định để dễ kiểm, giá thật thay đổi theo nơi mua và mùa:
| Thành phần | Cách tính | Giá vốn |
|---|---|---|
| Ổ bánh | Mua sỉ 3.500đ một ổ | 3.500đ |
| Pate | Hũ 120.000đ phết được khoảng 60 ổ | 2.000đ |
| Chả lụa | Cây 1kg giá 180.000đ, cắt khoảng 36 phần | 5.000đ |
| Đồ chua, rau, dưa leo, ớt | Ước theo tiền chợ một ngày chia số ổ | 1.500đ |
| Nước sốt, bơ, tương | Ước tương tự | 1.000đ |
| Túi, giấy gói | 300đ | |
| Tổng giá vốn ổ thường | 13.300đ |
Giá vốn ổ bánh nói lên điều gì
Với giá bán 20.000đ, mỗi ổ thường còn khoảng 6.700đ trước khi trừ tiền xe, tiền gas, tiền chỗ đứng và công của chính mình. Bán 200 ổ là khoảng 1.340.000đ một buổi. Con số này cho biết khi giá chả hay giá bánh tăng 1.000đ thì mỗi ngày mất bao nhiêu, và giúp quyết định tăng giá bán hay đổi định lượng thay vì cứ thấy “dạo này ít lời”.
Nên tính lại mỗi khi đổi nơi mua nguyên liệu, và tính riêng cho từng loại ổ bán chạy. Một ổ đặc biệt bán đắt hơn chưa chắc lời hơn nếu nó dùng gấp đôi chả.
Nhận chuyển khoản ở xe đẩy
Một mã cố định, dán chắc trên xe. Mã chuyển khoản in lớn, ép nhựa, dán ở chỗ khách đứng quét được mà không cần chồm qua quầy. Mã bong mép, mờ nắng thì khách quét lỗi, đứng chờ lâu.
Tài khoản riêng cho xe. Nếu được, mở một tài khoản chỉ để nhận tiền bán hàng. Tiền nhà, tiền họ hàng chuyển vào tài khoản khác. Cuối ngày nhìn số dư là biết doanh thu chuyển khoản.
Có âm báo, không cần cầm máy. Bật thông báo biến động số dư có tiếng trên một điện thoại đặt cố định ở xe. Tay đang cầm dao, cầm bánh thì nghe tiếng là biết khách đã chuyển.
Nhìn màn hình khách khi đông. Giờ đông, nhiều khách cùng chuyển số tiền giống nhau. Nhờ khách giơ màn hình chuyển thành công, nhìn số tiền, gật đầu là xong.
Tách tiền xe khỏi tiền nhà
Xe đẩy thường là việc của gia đình, nên tiền xe và tiền nhà dễ lẫn nhất. Cách tách đơn giản: một túi tiền riêng cho xe, mọi khoản bán vào túi này, mọi khoản chi cho xe (mua bánh, mua chả, đổi gas) cũng lấy từ túi này và giữ hoá đơn hoặc ghi một dòng. Khi cần lấy tiền xe dùng cho nhà, ghi rõ như một khoản rút: ngày, số tiền.
Mỗi tối, đếm túi, cộng chuyển khoản trong ngày, trừ tiền lẻ đầu buổi, ra doanh thu. Mỗi tuần, cộng các khoản rút cho nhà, coi đó là “lương” của chủ xe. Làm vậy vài tuần sẽ thấy rõ xe thật sự nuôi được nhà bao nhiêu, và có đủ để dành tiền thay xe, sửa tủ khi hỏng hay không.
Khi nào cần ứng dụng bán hàng, khi nào chưa
Không phải xe đẩy nào cũng cần cài ứng dụng. Tự xét theo tình huống:
| Tình huống | Giấy và đếm tay | Nên dùng ứng dụng |
|---|---|---|
| Một người bán, dưới vài loại món | Đủ dùng | Chưa cần |
| Có người phụ bán thay, chủ không đứng xe | Khó kiểm | Nên, để biết bán gì lúc nào |
| Hai xe trở lên ở hai điểm | Không so được | Nên, xem chung một chỗ |
| Có khách đặt trước số lượng lớn | Dễ sót | Nên, có danh sách đơn hẹn giờ |
| Muốn tính giá vốn tự động theo giá nhập | Làm tay mỗi tuần | Nên nếu có tính năng công thức món |
Lỗi hay gặp ở xe đẩy, quầy nhỏ
Đây là những chỗ làm người bán tưởng lời mà thật ra hoà, hoặc tưởng hoà mà thật ra lỗ:
- Lấy tiền trong túi bán hàng đi chợ, trả tiền điện, mua đồ nhà mà không ghi, cuối tuần không biết tiền đi đâu.
- Không tính công của chính mình và người nhà phụ bán. Lời 1.300.000đ một buổi mà hai người đứng năm tiếng thì phải chia ra mới biết có đáng không.
- Không tính tiền khấu hao xe, tủ, bình gas, mỗi lần hư mới bỏ một khoản lớn.
- Mang ra quá nhiều bánh cho chắc, cuối buổi thừa hai ba chục ổ bán rẻ hoặc bỏ.
- Cho khách quen nợ không ghi, ghi trong đầu rồi quên.
Câu hỏi thường gặp
Xe bánh mì có cần đăng ký kinh doanh không?
Tuỳ quy mô và địa điểm, có trường hợp thuộc diện kinh doanh nhỏ lẻ không phải đăng ký, có trường hợp phải đăng ký hộ kinh doanh. Quy định và cách quản lý thay đổi theo từng thời điểm và địa phương, nên hỏi trực tiếp phường hoặc xã nơi đặt xe và cơ quan thuế quản lý.
Có nên in mã chuyển khoản có sẵn số tiền không?
Mã cố định không có số tiền là hợp với xe đẩy vì giá mỗi khách mỗi khác. Mã có sẵn số tiền chỉ tiện khi xe bán một giá duy nhất. Nếu dùng ứng dụng bán hàng tạo mã theo từng đơn thì số tiền tự điền đúng.
Đếm nguyên liệu mỗi ngày có mất thời gian không?
Với xe bánh mì, đếm năm sáu thứ chính mất chừng năm phút. Không cần đếm từng cọng rau; chỉ đếm những thứ đắt và đếm được: ổ bánh, trứng, chả, thịt nguội theo phần. Năm phút đó cho biết mỗi ngày hụt hay đủ.
Tiền lẻ đầu buổi nên mang bao nhiêu?
Đủ để thối cho vài chục khách đầu mà không phải xin đổi. Đếm và ghi con số đó mỗi sáng, để cuối buổi trừ ra. Khi khách chuyển khoản nhiều, lượng tiền lẻ cần mang sẽ ít đi, nhưng vẫn nên có.
Một xe bán hai buổi sáng chiều có nên tính riêng không?
Nên ghi riêng từng buổi ít nhất vài tuần. Thường một buổi lời rõ, buổi kia chỉ đủ công. Biết được thì có thể bỏ buổi yếu, đổi món cho buổi đó, hoặc dời sang điểm khác.