Két thiếu 300.000đ, tồn kho bò thiếu 2 kg so với sổ. Phản xạ đầu tiên của nhiều chủ quán là hỏi "ai làm". Câu hỏi đó thường dẫn tới cãi nhau mà không ra gì, vì phần lớn chênh lệch đến từ sai sót quy trình chứ không phải gian lận: đơn đóng nhầm hình thức thanh toán, phiếu nhập ghi sai đơn vị, món tặng không được ghi.
Nhật ký thao tác trên phần mềm là công cụ để trả lời câu hỏi "chuyện gì đã xảy ra" trước câu hỏi "ai". Bài này hướng dẫn cách đọc nó khi lệch tiền, khi lệch kho, những câu hỏi nên đặt với mỗi dòng bất thường, cách giữ cho nó không biến thành công cụ nghi ngờ, và cuối bài là phần vết thay đổi của một phần mềm cụ thể.
Nhật ký thao tác ghi gì và không ghi gì
Phần mềm bán hàng thường lưu vết ở ba chỗ khác nhau, và người đọc cần biết mình đang nhìn chỗ nào. Thứ nhất là bản thân các chứng từ: mỗi đơn có người tạo, giờ tạo, giờ thanh toán, hình thức thanh toán; mỗi phiếu nhập, phiếu chuyển, phiếu kiểm kê có người lập và người duyệt. Thứ hai là sổ biến động: sổ quỹ ghi từng khoản thu chi, sổ kho ghi từng lần tồn tăng giảm và lý do. Thứ ba là nhật ký việc nhạy cảm: huỷ đơn, hoàn tiền, giảm giá, đổi giá món, đổi quyền.
Hiếm phần mềm nào ghi lại từng cú bấm. Ghi mọi thứ thì nhật ký phình to tới mức không ai đọc nổi. Vì vậy khi tra, đừng tìm "dòng ghi lại hành vi sai", mà ghép ba chỗ trên lại thành một câu chuyện theo thời gian.
Lệch tiền: đọc theo thứ tự nào
Ví dụ: đóng ca tối, máy tính tiền mặt dự kiến 4.250.000đ, đếm két được 3.950.000đ, thiếu 300.000đ. Làm theo thứ tự, dừng ngay khi tìm ra:
- Đếm lại két với người thứ hai, theo từng mệnh giá. Nhầm tờ 200.000đ với 20.000đ là lỗi hay gặp nhất khi đếm vội.
- Tìm đơn có đúng số tiền chênh: đơn nào tổng 300.000đ, hoặc cặp đơn cộng lại 300.000đ. Xem hình thức thanh toán của các đơn đó: rất hay gặp đơn khách chuyển khoản nhưng thu ngân bấm "tiền mặt", hoặc ngược lại.
- Đối chiếu tiền chuyển khoản về tài khoản trong ca với các đơn đóng bằng chuyển khoản. Có khoản tiền về mà không có đơn tương ứng, hoặc đơn ghi chuyển khoản mà không thấy tiền về, là đầu mối.
- Xem chi lẻ trong ca: tiền đá, tiền ship, tiền mua rau gấp. Đã chi mà chưa ghi là nguồn thiếu két phổ biến thứ hai.
- Xem nhật ký huỷ đơn, hoàn tiền, giảm giá trong ca: đơn nào bị huỷ sau khi đã in tạm tính, đơn nào giảm giá lớn bất thường, hoàn tiền mặt cho ai.
- Chỉ khi các bước trên không giải thích được mới nói chuyện với người đứng quầy, và nói bằng dữ kiện đã có, không bằng suy đoán.
Lệch kho: lần ngược từ con số
Ví dụ minh hoạ, số giả định. Kiểm kê cuối tuần, thịt bò đếm được 6 kg, sổ kho ghi 8 kg, thiếu 2 kg. Lần ngược theo thứ tự: tồn đầu tuần bao nhiêu, nhập vào bao nhiêu theo những phiếu nào, bán ra trừ theo công thức bao nhiêu, có chuyển kho, huỷ hàng hay điều chỉnh tay nào không.
Giả sử tồn đầu tuần 5 kg, nhập 2 phiếu tổng 15 kg, công thức trừ theo bán hàng 12 kg, vậy sổ còn 8 kg. Xem từng phiếu nhập: một phiếu ghi 10 kg nhưng hoá đơn nhà cung cấp chỉ 8 kg, người nhận hàng đã gõ theo đơn đặt chứ không theo cân thực tế. Vậy 2 kg chưa bao giờ vào kho. Đây là kiểu lệch sổ sách, không phải mất hàng.
Nếu phiếu nhập đúng, nhìn tiếp công thức: định lượng một phần bò xào trong công thức 120 g nhưng bếp thực tế làm 140 g thì cứ 100 phần là lệch 2 kg. Nếu công thức cũng đúng thì mới tính tới hao hụt khi sơ chế, món làm hỏng phải bỏ, đồ ăn nhân viên chưa ghi. Thất thoát thật chỉ là kết luận cuối cùng sau khi loại hết những khả năng trên.
Năm câu hỏi đặt cho mỗi dòng bất thường
Khi thấy một đơn huỷ lạ, một lần điều chỉnh kho lớn hay một khoản giảm giá cao, hỏi lần lượt:
- Có lý do ghi kèm không, và lý do có khớp với thời điểm không? Huỷ món lúc 21 giờ ghi "bếp hết món" trong khi món đó vẫn bán tiếp sau 22 giờ là chỗ cần hỏi.
- Ai làm, và ai duyệt? Một người vừa làm vừa tự duyệt là chỗ quy trình đang hở.
- Việc này có lặp lại không? Một lần là sự cố, lặp lại cùng kiểu, cùng người, cùng khung giờ mới là dấu hiệu.
- Có chứng từ ngoài phần mềm khớp không? Hoá đơn nhà cung cấp, sao kê ngân hàng, camera quầy nếu có.
- Nếu đây là sai sót, quy trình nào cần sửa để nó không xảy ra nữa?
Đừng biến nhật ký thành công cụ nghi ngờ
Nói trước với nhân viên. Cho mọi người biết phần mềm ghi lại những gì và ai được xem. Nhật ký mà nhân viên không biết là có sẽ làm họ thấy bị gài khi lần đầu bị hỏi.
Tra theo việc, không tra theo người. Mở nhật ký khi có chênh lệch cụ thể, không mở hằng ngày để soi từng người. Dò toàn bộ thao tác của một người mà không có lý do là cách nhanh nhất làm mất người giỏi.
Kết luận bằng dữ kiện, nói riêng. Có dữ kiện thì nói chuyện riêng, cho người kia giải thích. Phần lớn lần sẽ có câu trả lời hợp lý mà nhật ký không ghi được.
Sửa quy trình trước khi trách người. Thu ngân bấm nhầm hình thức thanh toán ba lần một tuần thì có thể nút bấm đang để quá gần nhau. Sửa màn hình, sửa quy trình đối soát, rồi mới nhắc người.
Khen khi ca khớp. Ca đóng két khớp từng đồng nhiều tuần liền cũng là dữ kiện. Nói ra trong buổi họp đầu ca.
Vết thay đổi trên Ẩm Thực
Trên phần mềm Ẩm Thực, ba chỗ lưu vết nói ở trên đều có. Mỗi đơn ghi người tạo, giờ, hình thức thanh toán; thanh toán xong thì sổ quỹ tự ghi khoản thu, chuyển khoản qua mã VietQR được đối soát theo mã đơn. Mở ca và đóng ca két: đầu ca đếm tiền lẻ, đóng ca đếm theo mệnh giá, máy tự tính tiền dự kiến từ tiền đầu ca, tiền mặt bán hàng, tiền thối, hoàn tiền và các khoản thu chi lẻ trong ca; lệch thì bắt buộc ghi chú, và có biên bản bàn giao in được.
Ở kho, mọi thay đổi tồn đều đi qua phiếu và để lại dòng trong sổ biến động: nhập theo phiếu mua, bán hàng trừ theo công thức, chuyển kho, kiểm kê, kèm người tạo và lý do; phiếu kiểm kê và nhận chuyển kho cần người có quyền duyệt. Mục Nhật ký hệ thống ghi những việc nhạy cảm như huỷ đơn kèm lý do, hoàn tiền, giảm giá trên máy bán hàng, đổi giá hay xoá món, duyệt kiểm kê, ghi nhận chuyển khoản vào đơn, mở và đóng ca két, đổi quyền, khoá tài khoản; lọc được theo loại việc và chỉ đọc, không ai sửa được. Giảm giá vượt mức cho phép cần người có quyền duyệt, đơn đã thu tiền không huỷ thẳng được.
Cần nói rõ: nhật ký hệ thống không ghi mọi thao tác thường ngày như thêm món vào đơn hay sửa tên món, để bảng không phình tới mức không ai đọc. Khi tra, bạn vẫn phải ghép đơn, sổ quỹ, sổ kho và nhật ký lại với nhau như các bước ở trên.
Mở ca, đóng ca két có biên bản, sổ kho có vết từng lần thay đổi, nhật ký việc nhạy cảm chỉ đọc — xem trên web hoặc App Ẩm Thực.
Câu hỏi thường gặp
Lệch két bao nhiêu thì nên tra?
Nên đặt một ngưỡng rõ ràng, ví dụ chênh từ vài chục nghìn trở lên là ghi chú và tra trong ngày. Chênh nhỏ lặp lại nhiều ca cũng phải tra, vì cộng cả tháng có khi lớn hơn một lần lệch lớn.
Có nên bắt thu ngân bù tiền lệch két không?
Không nên tự động bắt bù. Trừ lương để bù chênh lệch mà chưa xác định lỗi là rủi ro pháp lý. Tra rõ nguyên nhân trước; trách nhiệm bồi thường nếu có phải theo thủ tục luật lao động và nội quy của quán.
Nhân viên có được xem nhật ký thao tác của chính mình không?
Nên cho xem phần liên quan tới mình khi có chuyện cần giải thích, ví dụ đơn của họ bị hỏi. Minh bạch giúp người làm đúng tự bảo vệ mình. Quyền xem toàn bộ nhật ký thì chỉ nên ở chủ quán hoặc quản lý được giao.
Lệch kho bao nhiêu phần trăm là bình thường?
Không có tỷ lệ chuẩn dùng chung. Mỗi nhóm hàng có mức hao hụt riêng theo cách sơ chế và bảo quản của quán. Nên đo vài tuần để có mức của chính quán, sau đó tra những nhóm vượt mức đó.
Camera quầy có thay được nhật ký phần mềm không?
Không thay được mà bổ sung cho nhau. Phần mềm cho biết đơn nào, giờ nào, số tiền bao nhiêu; camera cho thấy chuyện gì xảy ra ở quầy lúc đó. Có giờ chính xác từ phần mềm thì tua camera nhanh hơn rất nhiều.