Cuối tuần kiểm kho thiếu 3 kg tôm. Bếp nói hôm thứ tư có một túi bị rã đông nên bỏ, nhưng không ai ghi. Thế là 3 kg tôm nằm chung một dòng với mọi khoản mất mát khác, và không ai biết trong chênh lệch tháng này bao nhiêu là hư hỏng có lý do, bao nhiêu là mất thật.
Hàng hư phải bỏ là chuyện không tránh được trong bếp. Cái tránh được là để nó lẫn vào thất thoát. Phần dưới chỉ cách ghi sổ huỷ hàng: phiếu huỷ ghi gì, chụp ảnh ra sao, ai duyệt, tổng hợp hằng tuần thế nào và đọc sổ huỷ để tìm nguyên nhân gốc.
Hư hỏng và thất thoát khác nhau thế nào trên sổ
Thất thoát là phần chênh giữa tồn trên sổ và tồn đếm được mà không có lời giải thích. Hư hỏng là phần hàng đã biết rõ là bỏ đi: vì sao, khi nào, ai bỏ. Hàng hư được ghi đúng thì không còn là chênh lệch nữa, vì sổ đã trừ trước khi kiểm kê.
Tách hai khoản này để trả lời hai câu hỏi khác nhau. Hư hỏng nhiều thì sửa cách đặt hàng, bảo quản, sơ chế. Thất thoát nhiều thì sửa định lượng, ghi chép, hoặc kiểm soát ra vào kho. Gộp lại thì không biết sửa chỗ nào.
Một nguyên tắc: không có phiếu huỷ thì không được bỏ hàng, trừ khi hàng gây nguy hiểm ngay (bốc mùi, chảy nước, có côn trùng) — khi đó bỏ trước, ghi phiếu ngay sau, trong cùng ca.
Phiếu huỷ hàng ghi những gì
Một phiếu có thể chỉ là một dòng trong sổ tay đặt ở bếp. Các ô tối thiểu:
| Ô | Ví dụ ghi | Để làm gì |
|---|---|---|
| Ngày, giờ | 12/11, 21:40 | Biết ca nào |
| Mặt hàng | Tôm sú cỡ vừa | Cùng tên với kho |
| Số lượng, đơn vị kho | 1,5 kg | Trừ đúng tồn |
| Trạng thái hàng | Còn sống, đã sơ chế hay đã nấu | Biết hư ở khâu nào |
| Lý do | Rã đông qua đêm do tủ mất điện | Tìm nguyên nhân gốc |
| Ảnh | Ảnh chụp hàng trên cân | Bằng chứng, khỏi tranh cãi |
| Người bỏ, người duyệt | Tên hai người | Rõ trách nhiệm |
| Giá trị ước tính | Số lượng × giá vốn | Cộng tổng tuần |
Chụp ảnh trước khi bỏ
Chụp trên cân. Đặt hàng lên cân rồi chụp cả hàng lẫn cân. Một ảnh vừa chứng minh hàng hư, vừa chứng minh số lượng. Không có cân thì chụp cạnh vật quen thuộc để thấy kích cỡ, như khay hoặc hộp chuẩn của bếp.
Chụp rõ chỗ hư. Mốc, chảy nước, đổi màu, bao bì phồng: chụp gần chỗ đó. Ảnh mờ thì không ai đánh giá được có cần bỏ hay không.
Gửi vào một chỗ cố định. Một nhóm tin nhắn riêng cho huỷ hàng, hoặc một thư mục ảnh chung. Đừng gửi vào nhóm chung của quán, ảnh sẽ trôi mất giữa tin nhắn hằng ngày.
Ảnh không thay phiếu. Ảnh là phần đính kèm. Vẫn phải ghi phiếu với số lượng và lý do, vì ảnh không cộng được thành con số cuối tuần.
Ai được bỏ, ai duyệt
Đặt ngưỡng duyệt theo giá trị. Ví dụ minh hoạ: dưới 100.000 đồng thì bếp trưởng tự duyệt; từ 100.000 tới 500.000 đồng thì quản lý ca duyệt; trên 500.000 đồng thì báo chủ trước khi bỏ nếu không gấp. Con số tuỳ quy mô quán, miễn là có ngưỡng.
Người bỏ và người duyệt là hai người. Phụ bếp phát hiện, bếp trưởng xem và duyệt. Một người vừa bỏ vừa tự duyệt thì phiếu huỷ dễ thành chỗ hợp thức hoá hàng mất.
Hàng bỏ ở đâu. Bỏ vào thùng rác của bếp sau khi duyệt, không mang ra khỏi quán. Hàng “hư” mà mang về nhà dùng được thì là hàng chưa hư.
Hàng còn dùng được vào việc khác. Bánh mì hơi cứng làm bánh mì nướng bơ tỏi, trái cây chín quá xay sinh tố trong ngày: ghi là chuyển mục đích, không ghi huỷ, và trừ kho theo món dùng nó.
Tổng hợp hằng tuần: con số cho chủ quán
Cuối tuần cộng sổ huỷ theo lý do và mặt hàng. Ví dụ minh hoạ một tuần của quán cơm, giá vốn lấy số tròn; tổng cộng 620.000 đồng.
| Lý do | Mặt hàng chính | Số lượng | Giá trị |
|---|---|---|---|
| Hết hạn, để quá lâu | Rau lá, giá đỗ | 6 kg | 120.000 đ |
| Hỏng do bảo quản | Tôm rã đông | 1,5 kg | 300.000 đ |
| Làm hỏng khi chế biến | Cá chiên cháy | 4 phần | 140.000 đ |
| Khách trả lại vì lỗi bếp | Cơm gà quá mặn | 2 phần | 60.000 đ |
Giá trị hàng huỷ tính theo giá nào
Hàng huỷ tính theo giá vốn, không theo giá bán. Nguyên liệu thô lấy giá vốn bình quân đang dùng trong kho; bán thành phẩm lấy giá vốn của mẻ (ví dụ nước dùng 20.000 đồng một lít); món đã nấu lấy giá vốn món theo công thức. Tính theo giá bán thì con số trông to hơn, dễ gây hoảng, mà lại không cộng được với các khoản giá vốn khác trong báo cáo.
Ví dụ minh hoạ: 4 phần cá chiên cháy, giá bán 70.000 đồng một phần nhưng giá vốn 35.000 đồng. Ghi vào sổ huỷ 140.000 đồng, không phải 280.000 đồng. Phần lãi không thu được của 4 phần đó là chuyện khác, quán có thể nhắc trong buổi họp bếp, nhưng không ghi vào giá trị hàng huỷ.
Giá trị ước tính không cần chính xác tới từng đồng. Cần nhất quán: tuần nào cũng tính một kiểu để so được với nhau.
Đọc sổ huỷ để tìm nguyên nhân gốc
Con số tổng cho biết mất bao nhiêu; cột lý do cho biết sửa ở đâu. Vài mẫu hay gặp và hướng sửa:
- Rau lá hết hạn tuần nào cũng có: đặt thưa hơn, mỗi lần ít hơn, hoặc dời ngày đặt sát ngày bán đông.
- Hàng đông lạnh hư vì rã đông: kiểm nhiệt độ tủ mỗi ca, giao một người chịu trách nhiệm xử lý khi mất điện.
- Làm hỏng khi chế biến dồn vào một ca hay một người: kèm lại cách làm, hoặc xem lại lửa, dụng cụ.
- Bán thành phẩm (nước dùng, sốt) phải bỏ cuối ngày: nấu mẻ nhỏ hơn, tính lại lượng theo từng ngày trong tuần.
- Một mặt hàng mới xuất hiện trong sổ huỷ: kiểm hàng của mối, có thể chất lượng đầu vào đã đổi.
Những thứ không ghi vào sổ huỷ
Hàng trả lại nhà cung cấp. Hàng lỗi phát hiện lúc nhận thì trả ngay, không nhập kho, không ghi huỷ. Phát hiện sau khi nhập thì làm phiếu trả hàng, trừ vào công nợ.
Món khách đổi ý không vì lỗi bếp. Ghi vào khoản huỷ món trên máy bán hàng với lý do riêng, để tách lỗi phục vụ khỏi lỗi bếp.
Bữa ăn nhân viên. Ghi thành một khoản xuất riêng có định mức, không ghi là hàng hư.
Hàng dùng thử món mới, dùng chụp ảnh. Ghi xuất dùng nội bộ với lý do cụ thể. Gộp vào huỷ hàng thì tỷ lệ hư hỏng bị đội lên mà không ai sửa được.
Bắt đầu sổ huỷ trong một tuần
Quán chưa từng ghi hàng huỷ thì đừng đặt quy trình dài. Một tuần là đủ để thành nếp:
- Ngày đầu: đặt một cuốn sổ, một cây bút buộc dây ngay cạnh thùng rác bếp. Kẻ sẵn các cột như bảng ở trên.
- Họp năm phút đầu ca: giải thích vì sao ghi, ai duyệt, ngưỡng tiền phải báo chủ. Nói rõ ghi huỷ không phải để bắt lỗi ai.
- Từ ngày thứ hai: người đóng ca mở sổ trước khi về, hỏi lại những gì đã bỏ trong ca mà chưa ghi.
- Ngày thứ bảy: cộng tổng theo lý do, chụp trang sổ gửi chủ.
- Tuần thứ hai: chọn một lý do lớn nhất trong tuần đầu và sửa đúng một chỗ, rồi xem tuần sau con số có giảm không.
Câu hỏi thường gặp
Hàng hư bao nhiêu là bình thường?
Không có mức chung cho mọi quán, vì phụ thuộc thực đơn, tỷ lệ hàng tươi và cách đặt hàng. Thay vì so với con số của người khác, so với chính quán theo từng tuần: giá trị huỷ tăng mà không rõ lý do là đáng xem; giảm đều sau khi chỉnh cách đặt hàng là đúng hướng.
Nhân viên quên ghi phiếu huỷ thì xử lý sao?
Ghi bù ngay khi phát hiện, kèm chữ “ghi bù”, và nhắc lại trong buổi giao ca. Nếu lặp lại, đặt sổ huỷ sát thùng rác bếp và quy định người đóng ca soát sổ trước khi về. Cái cần là thói quen, không phải phạt một lần cho xong.
Có cần ghi huỷ những thứ rất nhỏ như vài lá rau không?
Không. Phần bỏ khi sơ chế như gốc rau, vỏ, xương đã nằm trong tỷ lệ hao của nguyên liệu, không ghi huỷ. Chỉ ghi khi bỏ hàng còn nguyên hoặc phần dùng được đủ lớn để đáng tiền, như cả bó rau, cả túi thịt, cả nồi sốt.
Món đã nấu bị khách trả lại có ghi vào sổ huỷ không?
Nếu do lỗi bếp như mặn, sống, sai món thì có, ghi rõ món và lý do, vì nguyên liệu đã tiêu hao. Nếu khách đổi ý mà không phải lỗi bếp thì ghi vào khoản huỷ món trên máy bán hàng với lý do khác, để hai loại lỗi không lẫn vào nhau.
Sổ huỷ nên giữ trên giấy hay trên máy?
Quán nhỏ có thể bắt đầu bằng sổ tay đặt ở bếp, cuối tuần chép sang bảng tính. Khi số dòng nhiều, ghi thẳng vào máy hoặc điện thoại giúp tự trừ tồn và cộng tổng, khỏi chép lại. Cách nào thì ảnh chụp cũng nên lưu cùng một chỗ.