Thủ kho nhập 2 thùng nước ngọt, quầy bán ghi xuất 30 lon, sổ báo tồn âm 28 thùng. Hoặc ngược lại: công thức ghi 80 gram thịt, kho tính theo kg, ai đó gõ 80 thay vì 0,08 và cuối tuần kho “dùng” mất vài tạ thịt. Những lỗi kiểu này không phải do ai gian, mà do một mặt hàng có ba bốn cách đếm và quán không có bảng quy đổi chung.
Phần dưới giúp lập bảng quy đổi cho kho quán ăn: tách đơn vị mua, đơn vị kho, đơn vị dùng; quy đổi hàng không đều như bó rau, con gà; xử lý chất lỏng; nhận ra các lỗi lệch hay gặp; và kiểm lại bằng phép tính tay trước khi tin con số trong sổ.
Ba đơn vị của một mặt hàng
Đơn vị mua. Là đơn vị nhà cung cấp bán và tính tiền: thùng, bao, két, can, khay. Nó nằm trên hoá đơn và phiếu nhập.
Đơn vị kho. Là đơn vị dùng để đếm tồn và tính giá vốn. Chọn đơn vị nhỏ nhất mà vẫn đếm nhanh được: kg cho thịt, lít cho dầu, lon cho bia, quả cho trứng. Mỗi mặt hàng chỉ có một đơn vị kho, không đổi qua lại.
Đơn vị dùng. Là đơn vị bếp và quầy nước dùng trong công thức: gram, ml, muỗng, lát. Nó phải quy ra đơn vị kho bằng một con số cố định.
Quy tắc gốc. Mọi con số tồn đều ở đơn vị kho. Khi nhập thì đổi từ đơn vị mua sang đơn vị kho; khi bán thì công thức đổi từ đơn vị dùng sang đơn vị kho. Không bao giờ có hai đơn vị trong cùng một cột tồn.
Bảng quy đổi mẫu cho kho quán ăn
Ví dụ minh hoạ; quy cách thật phải đếm, cân hoặc hỏi lại nhà cung cấp của quán, vì cùng một tên hàng mỗi mối đóng một kiểu.
| Mặt hàng | Đơn vị mua | Đơn vị kho | Quy đổi | Trong công thức |
|---|---|---|---|---|
| Bia lon | thùng | lon | 1 thùng = 24 lon | 1 lon |
| Nước suối | thùng | chai | 1 thùng = 24 chai | 1 chai |
| Gạo | bao | kg | 1 bao = 25 kg | 0,15 kg một đĩa cơm |
| Dầu ăn | can | lít | 1 can = 5 lít | 0,02 lít một đĩa xào |
| Trứng gà | khay | quả | 1 khay = 30 quả | 1 quả |
| Thịt ba chỉ | kg | kg | 1 = 1 | 0,1 kg một phần |
| Cà phê hạt | túi | kg | 1 túi = 1 kg | 0,025 kg một ly phin |
Hàng không đều: bó rau, con gà, trái dừa
Khó nhất là hàng mua theo cái mà mỗi cái nặng một khác. Bó rau muống hôm nay 400 gram, hôm sau 300 gram; gà ta con 1,4 kg, con 1,8 kg. Kho đếm theo bó, theo con mà công thức dùng theo gram thì phép quy đổi cố định sẽ sai mỗi ngày một ít.
Có hai cách. Cách thứ nhất: chuyển hẳn đơn vị kho sang kg, cân khi nhận và nhập theo kg dù mối bán theo bó, theo con. Chính xác, tốn thêm một lần cân ở cửa. Cách thứ hai: giữ đơn vị kho theo cái và công thức cũng tính theo cái, ví dụ một nồi canh dùng 2 bó rau, một con gà chặt ra 12 phần. Nhanh, chấp nhận sai số theo mùa.
Đừng trộn hai cách: kho đếm theo bó mà công thức ghi 150 gram rau một đĩa. Lúc đó phải giả định một bó nặng bao nhiêu, và giả định ấy trôi đi theo mùa mà không ai sửa.
Hàng có trọng lượng lệch nhiều và giá cao như cá nguyên con, gà, vịt thì cân theo kg gần như lúc nào cũng đáng công.
Chất lỏng: lít, ml và cái chai
Chất lỏng gây nhầm vì người ta quen nói chai, can, bình. Quy về lít ở kho, ml ở công thức là gọn nhất. Chai nước mắm 500 ml là 0,5 lít; công thức nồi nước chấm dùng 120 ml thì ghi 0,12 lít.
Dầu ăn, nước mắm, siro có lúc mua theo kg nhưng dùng theo ml. Một lít dầu không nặng đúng một ký, mỗi loại một khác. Thay vì tra bảng, cân thử: đặt ca đong lên cân, trừ vỏ ca, đổ đúng 1 lít, ghi con số. Làm một lần cho mỗi loại hàng rồi chép vào bảng quy đổi.
Bia, nước ngọt bán nguyên lon thì đơn vị kho là lon, không phải lít. Bia tươi rót từ thùng thì đơn vị kho là lít, công thức ghi dung tích ly; phần bọt và phần cặn cuối thùng tính vào hao hụt, không nhét vào công thức.
Hàng chia phần trước khi dùng: túi, hộp, lát
Nhiều bếp chia sẵn thịt thành túi 1 kg, phô mai thành lát, bánh flan thành hũ. Lúc đó có thêm một đơn vị nữa xen vào giữa: túi, lát, hũ. Đừng biến nó thành đơn vị kho nếu kích cỡ không cố định. Túi thịt đã cân đúng 1 kg thì đếm túi cũng là đếm kg, không cần quy đổi; túi chia bằng mắt thì vẫn phải cân.
Hàng mua theo gói có số lát cố định (phô mai lát, xúc xích, chả lụa cắt sẵn) thì quy đổi theo quy cách gói là đủ. Ví dụ minh hoạ: gói phô mai 10 lát giá 60.000 đồng, mỗi lát 6.000 đồng; bánh mì kẹp hai lát thì công thức ghi 0,2 gói, giá vốn phần phô mai là 12.000 đồng. Đếm lại số lát mỗi khi mối đổi hàng, vì cùng một trọng lượng có loại 8 lát, có loại 12 lát.
Những lỗi lệch hay gặp
Phần lớn tồn âm, tồn ảo trong kho quán ăn bắt nguồn từ vài lỗi lặp đi lặp lại:
- Nhầm gram với kg: công thức ghi 80 thay vì 0,08, lượng trừ gấp một nghìn lần.
- Nhập theo thùng nhưng giá ghi theo lon, hoặc ngược lại: giá vốn một lon hoá thành giá cả thùng.
- Mối đổi quy cách mà không báo: thùng 24 lon thành thùng 20 lon, bao 25 kg thành bao 20 kg.
- Hai người dùng hai đơn vị cho cùng mặt hàng: thủ kho đếm trứng theo khay, bếp báo theo quả.
- Lẫn dấu phẩy và dấu chấm thập phân: 1,5 kg bị đọc thành 15 kg trên máy cài kiểu số khác.
- Quy đổi nằm trong đầu một người; người đó nghỉ là cả kho phải đoán lại.
Kiểm bằng phép tính tay trước khi tin con số
Mỗi khi thêm mặt hàng mới hoặc nghi một dòng tồn, làm phép thử này trên giấy:
- Lấy một phiếu nhập: 2 thùng bia, mỗi thùng 24 lon, thành tiền 720.000 đồng. Tồn phải tăng 48 lon, giá mỗi lon 15.000 đồng.
- Lấy một ngày bán: 30 lon bán ra. Tồn phải giảm đúng 30 lon, không phải 30 thùng, không phải 1,25 thùng.
- Lấy một công thức: đĩa cơm dùng 0,15 kg gạo, bán 200 đĩa. Kho phải giảm 30 kg gạo, tức hơn một bao 25 kg một chút. Nếu sổ báo giảm 30.000, có người đã gõ gram vào ô kg.
- So kết quả với số trên sổ hoặc phần mềm. Khớp thì sang mặt hàng khác; lệch thì sửa bảng quy đổi trước, rồi mới chỉnh tồn.
- Ghi ngày kiểm và người kiểm cạnh dòng quy đổi đó.
Ai giữ bảng quy đổi và sửa khi nào
Bảng quy đổi nên có một người giữ, thường là thủ kho hoặc quản lý, và chỉ người đó được sửa. Bếp, quầy nước, thu ngân được xem nhưng không tự đổi. Lý do đơn giản: một con số quy đổi sai làm sai mọi phiếu nhập và mọi món bán sau đó.
Sửa khi nhà cung cấp đổi quy cách, khi quán đổi cách mua (từ con sang kg), hoặc khi kiểm kê lệch cùng chiều nhiều lần ở một mặt hàng. Mỗi lần sửa ghi ngày; đừng sửa lùi các phiếu cũ đã chốt, vì phiếu cũ đúng với quy cách lúc đó.
In bảng quy đổi các mặt hàng chính, dán ở cửa kho và ở chỗ nhận hàng. Người mới vào ca nhìn là biết một khay trứng bao nhiêu quả, khỏi phải hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Nên đặt đơn vị kho là kg hay gram?
Với thịt, cá, rau, gạo nên dùng kg, vì nhập hàng và đếm tồn đều theo kg, con số gọn. Gram chỉ hợp với hàng rất đắt, dùng rất ít. Công thức vẫn ghi được 0,08 kg; quen rồi thì đọc ra 80 gram ngay.
Hàng mua theo bó, theo con thì quy đổi thế nào cho đúng?
Có thể cân vài lần nhận hàng, lấy trung bình làm quy đổi tạm, nhưng tốt hơn là nhập kho theo kg ngay từ cửa. Hàng có trọng lượng lệch nhiều giữa các lần giao như gà, cá, vịt càng nên cân, vì quy đổi trung bình sẽ trôi theo mùa và theo mối.
Nhà cung cấp đổi quy cách thùng thì hàng cũ trong kho xử lý ra sao?
Hàng cũ vẫn mang quy cách cũ. Vì tồn luôn tính theo đơn vị kho (lon, chai, kg) nên việc đổi thùng không làm lệch tồn; chỉ cần sửa bảng quy đổi cho các phiếu nhập từ nay về sau và ghi ngày đổi.
Tồn kho bị âm có phải do quy đổi sai không?
Thường là vậy, hoặc do bán ra trước khi phiếu nhập được ghi. Kiểm ba chỗ: phiếu nhập gần nhất quy đổi đúng chưa, công thức ghi đúng đơn vị chưa, có phiếu nhập nào chưa vào sổ không. Mất hàng chỉ làm tồn thực thấp hơn sổ chứ hiếm khi làm sổ âm.
Có nên dùng đơn vị muỗng, chén trong công thức không?
Được cho bếp nấu, nhưng bảng quy đổi phải có một con số cụ thể: một muỗng canh nước mắm bằng bao nhiêu ml, một chén nước sốt bằng bao nhiêu lít. Đo bằng chính muỗng, chén của quán, vì dụng cụ mỗi nơi một cỡ.