Phần lớn quán chỉ biết món đang hụt lãi khi cuối tháng cộng sổ thấy lãi mỏng đi, rồi phải đoán món nào gây ra. Lúc đó đã bán cả nghìn phần với giá cũ. Cảnh báo vượt ngưỡng là cách biết sớm hơn: mỗi món có một mức trần cho food cost (tỷ lệ giá vốn nguyên liệu trên giá bán), vượt mức đó thì phải có người nhìn vào ngay trong tuần.
Phần dưới không nhắc lại cách tính food cost từng món mà đi vào việc sau đó: đặt ngưỡng cho từng nhóm món, phân biệt cảnh báo thật với cảnh báo do sai số liệu, và ba cách xử lý khi một món vượt ngưỡng — kèm phép tính tay cho từng cách.
Vì sao không dùng một ngưỡng cho cả thực đơn
Mức 30–35% hay được nhắc như food cost nên giữ. Áp một con số cho cả thực đơn thì cảnh báo sẽ kêu sai chỗ: ly trà đá giá vốn vài phần trăm, không bao giờ vượt; đĩa hải sản nướng giá vốn cao, kêu suốt ngày dù quán cố tình bán biên thấp để kéo khách.
Cảnh báo kêu quá nhiều thì không ai đọc nữa. Cảnh báo không bao giờ kêu thì như không có. Ngưỡng hợp lý là mức mà món đó, theo cách quán đã định giá, vượt lên tức là có chuyện: giá nhập tăng, định lượng trôi, hoặc công thức sai.
Vì vậy nên đặt ngưỡng theo nhóm món, dựa trên tỷ lệ giá vốn của chính nhóm đó lúc định giá, cộng thêm một khoảng nhỏ cho biến động bình thường của chợ.
Đặt ngưỡng theo nhóm món: bảng mẫu
Ví dụ minh hoạ cho một quán ăn có quầy nước. Cột “lúc định giá” là tỷ lệ giá vốn khi quán chốt giá bán; ngưỡng cộng thêm vài điểm phần trăm. Các con số là giả định để minh hoạ cách đặt, không phải mức chuẩn của ngành.
| Nhóm món | Tỷ lệ lúc định giá | Ngưỡng cảnh báo | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồ uống pha (trà, cà phê) | 20% | 25% | Biến động chủ yếu do sữa, đường |
| Nước đóng chai, bia lon | 50% | 55% | Biên thấp, chạy theo giá nhập |
| Món nước (bún, phở, hủ tiếu) | 35% | 40% | Thịt bò, xương dao động mạnh |
| Cơm, món xào | 35% | 40% | Theo giá thịt, rau |
| Hải sản, món nướng đặc biệt | 45% | 50% | Bán kéo khách, chấp nhận biên thấp |
| Món thêm (trứng, thêm thịt) | 30% | 35% | Hay bị quên khi giá trứng tăng |
Bốn nguồn làm cảnh báo bật
Giá nhập tăng thật. Thịt, rau, hải sản tăng theo mùa, theo dịp lễ. Đây là cảnh báo cần xử lý.
Định lượng ở bếp đổi. Nếu quán cập nhật công thức theo thực tế bếp (thêm topping, đổi cỡ chén) thì tỷ lệ cũng nhảy. Cảnh báo thật, nhưng nguyên nhân nằm ở bếp chứ không ở chợ.
Nhập sai giá hoặc sai quy đổi. Gõ giá thùng vào ô giá lon, gõ 280 nghìn thành 2,8 triệu. Một phiếu nhập sai làm mọi món dùng nguyên liệu đó cùng vượt ngưỡng một lúc — dấu hiệu dễ nhận nhất.
Công thức thiếu hoặc thừa. Món thêm nguyên liệu mà quên sửa công thức thì tỷ lệ thấp giả; công thức khai một nguyên liệu hai lần thì cao giả.
Đọc cảnh báo: thật hay do số liệu
Mỗi lần thấy món vượt ngưỡng, trước khi đổi giá, đi qua bốn câu hỏi theo thứ tự:
- Có nhiều món cùng dùng một nguyên liệu vượt ngưỡng một lúc không? Nếu có, mở phiếu nhập gần nhất của nguyên liệu đó, kiểm giá và quy đổi.
- Giá nhập mới có khớp hoá đơn và báo giá của mối không? Khớp thì giá tăng thật.
- Công thức có đúng với cách bếp đang làm không? Đứng xem bếp làm năm phần, cân thử phần đắt nhất.
- Món đó bán nhiều hay ít? Món vài phần một tuần có thể để xử lý sau; món trăm phần mỗi ngày thì xử lý trong tuần.
Ba cách xử lý khi món vượt ngưỡng thật
Cách 1: chỉnh giá bán. Ví dụ minh hoạ: tô bún bò giá vốn tăng từ 18.000 lên 21.000 đồng, giá bán 50.000 đồng, tỷ lệ từ 36% lên 42%. Muốn về lại 36% thì giá bán cần khoảng 21.000 chia 0,36, tức 58.000 đồng — tăng 8.000 một lần thường khó. Nhiều quán chọn tăng một nấc nhỏ lên 55.000 đồng (tỷ lệ khoảng 38%) và chấp nhận biên mỏng hơn một chút.
Cách 2: chỉnh định lượng hoặc nguyên liệu. Giữ giá, đổi cấu trúc: giảm thịt bắp từ 60 xuống 50 gram và thêm chả để tô vẫn đầy. Ví dụ minh hoạ: 10 gram thịt bắp ở giá 300.000 đồng/kg là 3.000 đồng, thay bằng 15 gram chả giá 160.000 đồng/kg là 2.400 đồng, mỗi tô bớt 600 đồng. Đổi định lượng phải báo phục vụ và sửa công thức ngay hôm đó.
Cách 3: giữ nguyên, nhưng có chủ đích. Món kéo khách, món nằm trong combo bán chạy, món đặc trưng của quán có thể chấp nhận vượt ngưỡng một thời gian. Khi đó nâng ngưỡng riêng của món, ghi lý do và ngày xem lại, đồng thời đẩy món có biên tốt đi kèm như đồ uống, món thêm. Điều cần tránh là để món vượt ngưỡng mà không ai quyết gì.
Ai nhận cảnh báo, ai được quyết
Bếp trưởng xem trước. Phần lớn nguyên nhân nằm ở định lượng và công thức, bếp trưởng kiểm nhanh nhất và biết món nào vừa đổi cách làm.
Chủ hoặc quản lý quyết giá. Đổi giá bán đụng tới khách quen, thực đơn in, giá trên từng kênh bán, nên chỉ một người quyết và báo cùng lúc cho mọi nơi.
Thu ngân và phục vụ được báo kết quả. Giá mới, định lượng mới phải tới tai người đứng trước khách trước khi ca bắt đầu, nếu không khách hỏi sẽ không ai trả lời được.
Không ai sửa công thức cho tỷ lệ đẹp. Sửa công thức để món hết bị tô màu trong khi bếp vẫn làm như cũ là tự lừa mình. Mỗi lần sửa công thức phải đi kèm một thay đổi thật ở bếp hoặc ở giá.
Lịch xem cảnh báo hằng tuần
Cảnh báo chỉ có ích khi có giờ cố định để xem. Một lịch gọn cho quán nhỏ:
- Thứ hai: chủ hoặc quản lý mở danh sách món, lọc món vượt ngưỡng, ghi ra giấy.
- Trong ngày: kiểm phiếu nhập và công thức của các món đó theo bốn câu hỏi ở trên.
- Thứ tư: chốt cách xử lý với bếp trưởng — đổi giá, đổi định lượng hay giữ có chủ đích.
- Đổi giá thì in lại thực đơn và sửa giá trên máy bán hàng cùng một ngày, báo phục vụ trước ca.
- Ghi một dòng vào sổ: ngày, món, tỷ lệ trước, cách xử lý, tỷ lệ sau. Sau ba tháng, sổ này cho biết món nào hay trôi.
- Sau đợt giá nguyên liệu biến động mạnh (Tết, mưa bão), xem thêm một lần giữa tuần.
Xem tỷ lệ giá vốn và cảnh báo trên phần mềm Ẩm Thực
Trên Ẩm Thực, giá vốn mỗi món tính từ công thức và giá nhập bình quân gia quyền của từng nguyên liệu, không phải từ con số ước lượng gõ tay. Màn Công thức đặt cạnh nhau giá bán, giá vốn và phần trăm vốn trên giá bán của từng món; món vượt 35% được tô vàng, vượt 50% tô đỏ, nên mở ra là thấy ngay món nào cần xem.
Hai mức màu này hiện là mức chung cho mọi món, chưa đặt riêng được theo nhóm. Với nhóm bán biên thấp có chủ đích như hải sản hay nước đóng chai, giữ bảng ngưỡng theo nhóm như bảng mẫu ở trên và đọc màu cùng với bảng đó. Sau mỗi đợt nhập giá mới cho nguyên liệu chính, mở công thức của các món dùng nguyên liệu đó để xem giá vốn tính theo giá nhập mới nhất.
Chủ quán có thể phân quyền cho bếp trưởng xem và sửa công thức mà không thấy sổ quỹ, nên việc rà định lượng hằng tuần giao được cho bếp mà không phải mở hết số liệu tài chính.
Lập công thức cho các món chính và để Ẩm Thực tính giá vốn từ giá nhập thật; màn Công thức tô màu món có tỷ lệ vốn cao để quán xử lý ngay trong tuần, không đợi cuối tháng.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ food cost bao nhiêu là cao?
Không có một con số đúng cho mọi quán. Mức 30–35% hay được nhắc như điểm tham chiếu cho món ăn tại quán, đồ uống pha thường thấp hơn nhiều. Quan trọng hơn là so với chính tỷ lệ lúc quán định giá món đó: tăng vài điểm phần trăm mà không rõ lý do là đáng xem.
Bao lâu nên xem lại ngưỡng một lần?
Mỗi quý, hoặc khi quán đổi giá cả thực đơn. Ngưỡng gắn với giá bán; giá bán đổi mà ngưỡng giữ nguyên thì cảnh báo hoặc kêu liên tục hoặc im hẳn. Món mới đưa vào thực đơn thì đặt ngưỡng ngay lúc định giá.
Giá nguyên liệu lên xuống hằng ngày, cảnh báo có nhảy liên tục không?
Nếu giá vốn tính theo bình quân gia quyền thì không nhảy theo từng ngày, vì hàng cũ trong kho kéo con số lại. Cảnh báo chỉ bật khi giá mới kéo dài đủ lâu hoặc tăng đủ mạnh. Tính theo giá nhập gần nhất thì nhảy nhiều hơn, nên đặt ngưỡng rộng hơn một chút.
Có nên giảm định lượng âm thầm để giữ giá không?
Không nên làm âm thầm. Khách quen nhận ra rất nhanh khi tô vơi đi, và mất lòng tin tốn hơn vài nghìn đồng mỗi phần. Nếu đổi định lượng, đổi cả cách trình bày để món vẫn đầy đặn, hoặc đổi tên, đổi cỡ phần và nói rõ với khách.
Món bán biên thấp để kéo khách thì đánh giá thế nào?
Tính theo cả hoá đơn, không theo món. Ghi lại một tuần các đơn có món đó, xem khách gọi thêm gì và lãi gộp của cả đơn. Cả đơn vẫn lãi tốt thì món đang làm đúng việc; khách chỉ gọi đúng món đó rồi về thì cần sửa.