Nhiều quán vẫn giữ một cuốn sổ quỹ ghi tay đặt dưới quầy. Ban ngày bận, thu ngân dồn lại ghi cuối ca; cuối ngày chủ quán ngồi cộng cột thu, cột chi, so với tiền trong két, lệch vài trăm nghìn mà không biết lệch ở đâu. Phần lớn công sức đổ vào việc chép lại những gì máy bán hàng đã biết: mỗi đơn thu bao nhiêu, bằng tiền mặt hay chuyển khoản.
Khi phần thu bán hàng được ghi tự động lúc thanh toán, sổ quỹ chỉ còn phải ghi tay những khoản nằm ngoài bán hàng. Đó lại chính là những khoản dễ thất thoát nhất. Bài này đi qua cách tổ chức sổ quỹ theo hướng đó: tách hai loại quỹ, liệt kê các khoản thu chi ngoài bán hàng, quy tắc chứng từ cho chi lặt vặt, và cách khoá sổ cuối ngày.
Sổ quỹ khác báo cáo doanh thu ở chỗ nào
Báo cáo doanh thu trả lời câu "bán được bao nhiêu". Sổ quỹ trả lời câu "tiền đang ở đâu và đi đâu". Hai thứ hay bị lẫn. Một đơn tiệc khách cọc 2.000.000đ từ tuần trước là tiền vào quỹ tuần trước, nhưng chưa phải doanh thu cho tới hôm làm tiệc. Tiền trả nhà cung cấp rau là tiền ra khỏi quỹ, nhưng không làm doanh thu giảm.
Quán nhỏ nên giữ ít nhất hai quỹ: quỹ tiền mặt (két và phong bì chủ cất) và quỹ ngân hàng (tài khoản nhận chuyển khoản của quán). Mỗi khoản thu chi phải nằm ở đúng một quỹ. Khi thu ngân rút tiền mặt từ két đem nộp vào tài khoản, đó không phải thu cũng không phải chi của quán, mà là chuyển giữa hai quỹ; ghi thành một dòng chi ở quỹ tiền mặt và một dòng thu ở quỹ ngân hàng cùng số tiền.
Những khoản thu chi ngoài bán hàng phải ghi tay
Khi phần thu bán hàng đã tự vào sổ, đây là danh sách những dòng còn lại mà quán ăn hay có. Dán danh sách này cạnh quầy để thu ngân không phải nhớ:
- Thu khác: tiền bán ve chai, thùng carton, dầu ăn đã qua sử dụng cho người thu mua; tiền khách quen trả nợ món ăn tháng trước; tiền cọc đặt tiệc.
- Chi lặt vặt trong ca: đá viên, rau mua bổ sung giữa ca, bình gas đổi gấp, tiền xe ôm đi mua hàng, tiền trả người giao đồ tự túc.
- Chi trả nhà cung cấp: trả tiền khi nhận hàng, trả công nợ cuối tuần.
- Tạm ứng và trả lương: nhân viên ứng trước lương, trả lương theo ngày cho người làm thời vụ.
- Tiền chủ rút ra: chủ lấy tiền két đi chợ, trả tiền điện nhà, hay đơn giản là cầm về.
- Tiền chủ bỏ vào: bổ sung tiền lẻ đầu ca, bù tiền khi két thiếu để kịp trả hàng.
Tiền chủ rút ra: dòng hay bị bỏ qua nhất
Ở quán do gia đình làm, chủ rút tiền két mà không ghi là chuyện thường ngày. Mỗi lần vài trăm nghìn, cuối tháng cộng lại có khi vài triệu. Hậu quả không nằm ở chuyện mất tiền, vì tiền vẫn trong nhà, mà ở chỗ sổ quỹ không còn đáng tin: tháng nào két cũng "thiếu", người đứng quầy bị nghi oan, và không ai phân biệt được thiếu do rút tay với thiếu do thất thoát thật.
Quy tắc đơn giản: chủ rút tiền thì vẫn ghi một dòng chi, lý do "chủ rút", kèm số tiền. Không cần giải thích tiền dùng vào việc gì. Bỏ tiền vào thì ghi một dòng thu, lý do "chủ bổ sung". Hai dòng này cuối tháng cộng riêng, ra đúng số tiền chủ đã thực sự lấy từ quán.
Chi lặt vặt: chứng từ tối thiểu cho từng loại
Không phải khoản chi nào cũng có hoá đơn. Đặt quy tắc tối thiểu để mỗi dòng chi đều lần lại được:
| Loại chi | Chứng từ tối thiểu | Ai được chi |
|---|---|---|
| Đá, rau, gia vị mua bổ sung giữa ca | Ảnh chụp món hàng kèm số tiền ghi tay, hoặc ảnh tờ phiếu của người bán | Thu ngân, theo hạn mức mỗi lần |
| Đổi bình gas | Phiếu giao của đại lý | Quản lý ca |
| Trả nhà cung cấp | Phiếu giao hàng có chữ ký người nhận, hoá đơn nếu có | Quản lý hoặc chủ |
| Tạm ứng lương | Giấy ứng có chữ ký nhân viên | Chủ hoặc người được giao |
| Chủ rút tiền | Không cần chứng từ, chỉ cần ghi đúng dòng | Chủ |
Hạn mức chi trong ca: ví dụ tính tay
Thu ngân cần được chi một ít tiền mà không phải gọi chủ, nếu không thì quán đứng chờ một bao đá. Nhưng hạn mức không đặt bừa. Ví dụ minh hoạ: một quán cơm bán khoảng 6.000.000đ mỗi ngày, ghi lại hai tuần thấy chi lặt vặt trong ca dao động từ 100.000đ tới 300.000đ, khoản lớn nhất mỗi lần là một bình gas khoảng 500.000đ.
Từ đó quán đặt quy tắc: mỗi lần chi dưới 200.000đ thu ngân tự quyết và ghi; từ 200.000đ trở lên phải nhắn quản lý ca trước; tổng chi trong ca vượt 500.000đ thì cuối ca chủ xem lại từng dòng. Sau một tháng, nếu thấy khoản chi đá ngày nào cũng có, nên chuyển sang đặt đá giao hằng ngày theo hợp đồng và trả theo tuần, bớt một dòng chi tiền mặt mỗi ngày.
Khoá sổ cuối ngày trong mười phút
Khoá sổ là việc chốt lại: từ giờ này, các dòng của ngày hôm nay không ai sửa nữa. Trình tự gợi ý:
- Đếm két theo mệnh giá, trừ quỹ đầu ca để lại cho sáng mai.
- So số đếm với số dư tiền mặt trên sổ: quỹ đầu ca cộng thu tiền mặt bán hàng, cộng thu khác, trừ tiền thối, trừ chi trong ca, trừ chủ rút.
- Lệch thì ghi lý do ngay, kể cả khi chưa rõ nguyên nhân thì ghi "chưa rõ" kèm người đóng ca.
- Xem danh sách chuyển khoản trong ngày, đánh dấu những khoản chưa khớp được với đơn để sáng hôm sau xử lý.
- Gom ảnh chứng từ chi trong ngày vào một thư mục ngày, đặt tên theo ngày.
- Chụp hoặc gửi kết quả chốt sổ cho chủ. Sau bước này, muốn sửa dòng nào của ngày đã khoá thì ghi một dòng điều chỉnh mới, không xoá dòng cũ.
Hiểu lầm hay gặp khi chuyển sang sổ quỹ tự ghi
"Máy tự ghi rồi thì khỏi đếm két." Máy chỉ ghi được những gì người ta bấm. Thối nhầm, quên ghi một khoản chi, ghi đơn tiền mặt thành chuyển khoản thì chỉ đếm két mới lộ ra.
"Huỷ đơn đã thu là xong." Đơn đã thu tiền mà huỷ ngang sẽ làm doanh thu giảm trong khi tiền vẫn nằm trong két. Muốn trả tiền cho khách phải đi đường hoàn tiền để sổ quỹ có một dòng chi tương ứng.
"Sổ quỹ là việc của kế toán." Kế toán đọc sổ, nhưng người tạo ra từng dòng là thu ngân và quản lý ca. Sổ đúng hay sai quyết định ngay tại quầy.
Sổ quỹ trên phần mềm Ẩm Thực tự ghi những gì
Trên phần mềm Ẩm Thực, mỗi lần thu ngân bấm thanh toán thì khoản thu vào sổ quỹ theo đúng hình thức trả tiền. Khi nhận hàng theo phiếu nhập, khoản chi cho nhà cung cấp được ghi vào sổ quỹ. Khi đánh dấu đã trả lương, sổ quỹ có dòng chi tương ứng. Hoàn tiền cho khách tạo bút toán ngược, nên đơn đã thu không biến mất khỏi sổ.
Phần ghi tay cũng đi qua cùng chỗ: đầu ca thu ngân mở ca và nhập tiền lẻ; trong ca, mỗi khoản thu lẻ hay chi lẻ phải nhập số tiền kèm lý do và vào thẳng sổ quỹ. Đóng ca, thu ngân đếm tiền theo mệnh giá, máy tự tính số tiền mặt dự kiến; lệch thì bắt buộc ghi chú mới đóng được, biên bản bàn giao in ra được, và quản lý, chủ nhận thông báo kết quả chốt ca. Sổ quỹ lọc theo khoảng ngày và theo chi nhánh, có tổng thu tổng chi.
Dùng Ẩm Thực để khoản thu bán hàng, tiền nhập hàng và tiền lương tự vào sổ quỹ, cuối ca chỉ còn đếm két và ghi lý do nếu lệch.
Câu hỏi thường gặp
Quán nhỏ một mình chủ đứng quầy có cần sổ quỹ không?
Vẫn cần, vì tiền quán và tiền nhà dễ lẫn nhất ở mô hình này. Sổ quỹ giúp biết quán thật sự làm ra bao nhiêu sau khi trừ những lần rút tiền đi chợ hay chi việc nhà.
Tiền cọc đặt tiệc ghi vào sổ quỹ thế nào?
Ghi một dòng thu vào đúng quỹ nhận tiền, lý do ghi rõ là cọc tiệc, tên khách và ngày tiệc. Khi làm tiệc xong, phần cọc được trừ vào hoá đơn, tránh ghi thu hai lần.
Thu ngân quên ghi một khoản chi thì xử lý sao?
Cho ghi bổ sung kèm lý do và giờ ghi, không cho sửa lùi dòng cũ. Nếu quên lặp lại nhiều lần, rút hạn mức chi của người đó và buộc nhắn quản lý trước mỗi lần chi.
Có nên để quỹ đầu ca cố định mỗi ngày không?
Nên. Một mức cố định giúp đếm két nhanh và dễ thấy lệch. Mức phù hợp tuỳ mệnh giá khách hay đưa và giá trị đơn trung bình của quán.
Chuyển tiền từ két vào tài khoản có tính là chi không?
Không. Đó là chuyển giữa hai quỹ của quán. Ghi một dòng ra ở quỹ tiền mặt và một dòng vào ở quỹ ngân hàng cùng số tiền, tổng tiền của quán không đổi.