Hai tháng liền doanh thu tăng, cuối tháng tiền còn lại vẫn như cũ. Chủ quán đi tìm chỗ thất thoát mà không thấy, vì không có chỗ nào thất thoát cả: phần doanh thu tăng thêm bị chi phí ăn gần hết, còn phần chi phí lẽ ra phải đứng yên lại cũng nhích lên. Không tách được hai loại chi phí thì không đọc được chuyện này.
Tách chi phí thành cố định và biến đổi là bước đầu để trả lời những câu chủ quán hỏi mỗi tuần: bán thêm 100 phần thì lời thêm bao nhiêu, mở thêm buổi tối có đáng không, giảm giá 15% có lỗ không. Bài này hướng dẫn cách phân loại từng khoản, cách xử lý những khoản nằm giữa, và cách đọc phần trăm theo tháng.
Ba nhóm chi phí: cố định, biến đổi và loại nằm giữa
Chi phí cố định là khoản phải trả dù tháng đó bán nhiều hay ít: tiền thuê mặt bằng, lương nhân viên làm theo tháng, khấu hao thiết bị, phí phần mềm, internet, tiền vay trả góp. Bán thêm một tô không làm khoản này tăng.
Chi phí biến đổi đi theo từng phần bán ra: nguyên liệu, bao bì mang về, phí sàn giao đồ ăn tính trên đơn, phí cà thẻ, hoa hồng nếu có. Không bán thì không phát sinh.
Chi phí nằm giữa có phần cố định và phần thay đổi theo lượng bán: điện, nước, gas, lương người làm theo giờ. Tủ đông chạy cả tháng dù ít khách, nhưng bếp nấu nhiều thì gas và điện bếp tăng.
Bảng phân loại các khoản quán ăn hay có
Cách phân loại dưới đây là gợi ý phổ biến; mỗi quán có thể xếp khác tuỳ cách trả lương và hợp đồng của mình.
| Khoản | Xếp vào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền thuê mặt bằng | Cố định | Kể cả khi trả trước sáu tháng, chia đều mỗi tháng |
| Lương nhân viên chính thức | Cố định | Trả theo tháng, không đổi theo lượng bán |
| Lương người làm theo giờ, theo ca | Nằm giữa | Tăng khi quán thêm ca vì đông |
| Nguyên liệu | Biến đổi | Gồm cả hao hụt sơ chế |
| Bao bì, ly, túi mang về | Biến đổi | Theo số đơn mang về và giao đi |
| Phí sàn giao đồ ăn | Biến đổi | Theo phần trăm đơn trên sàn, theo hợp đồng |
| Điện, nước, gas | Nằm giữa | Tách phần nền và phần theo lượng nấu |
| Khấu hao thiết bị, sửa sang | Cố định | Chia tổng tiền cho số tháng dự kiến dùng |
| Phần mềm, internet, phí tài khoản | Cố định | Theo gói tháng |
| Quảng cáo | Tuỳ | Gói cố định theo tháng thì xếp cố định, trả theo đơn thì biến đổi |
Tách loại nằm giữa cho đủ dùng
Không cần chính xác tới từng đồng. Cách đơn giản nhất: lấy hoá đơn điện của tháng bán ít nhất trong năm làm phần nền, coi như cố định; phần vượt lên ở các tháng khác coi như biến đổi. Ví dụ minh hoạ: tháng vắng nhất tiền điện 4.000.000đ, tháng đông 6.000.000đ; phần nền 4.000.000đ là cố định, 2.000.000đ chênh lệch đi theo lượng bán.
Lương theo giờ làm tương tự: số giờ công tối thiểu để quán mở cửa được, kể cả ngày vắng, là phần cố định; giờ thêm vào ca đông là phần biến đổi. Quán mới mở chưa có đủ tháng để so thì tạm ước lượng rồi chỉnh sau ba tháng.
Ví dụ tính tay: mỗi 100.000đ bán thêm lời bao nhiêu
Ví dụ minh hoạ, số tròn của một quán bún giả định. Một tháng doanh thu 200.000.000đ. Chi phí biến đổi gồm nguyên liệu 70.000.000đ, bao bì 6.000.000đ, phí sàn 8.000.000đ, phần biến đổi của điện gas và lương giờ 6.000.000đ, cộng 90.000.000đ, tức 45% doanh thu. Chi phí cố định gồm mặt bằng 30.000.000đ, lương chính thức 40.000.000đ, phần nền điện gas 8.000.000đ, khấu hao và các khoản khác 12.000.000đ, cộng 90.000.000đ.
Lợi nhuận tháng là 200.000.000đ trừ 90.000.000đ trừ 90.000.000đ, còn 20.000.000đ. Nhưng con số quý hơn là phần còn lại sau chi phí biến đổi: 55%. Nghĩa là mỗi 100.000đ bán thêm, sau khi trả nguyên liệu, bao bì và phí, quán còn khoảng 55.000đ để bù chi phí cố định và làm lời. Một khi đã đủ bù 90.000.000đ cố định, mỗi 100.000đ bán thêm là 55.000đ lời.
Đảo lại cũng đúng: tháng doanh thu giảm 20.000.000đ thì lợi nhuận không giảm 20.000.000đ nhân 10% mà giảm khoảng 11.000.000đ, tức hơn một nửa số lời của tháng. Đây là lý do quán có chi phí cố định cao rất nhạy với vài tuần vắng khách.
Đọc phần trăm theo tháng
Phần trăm trên doanh thu giúp so tháng này với tháng khác. Nhưng hai nhóm chi phí phải đọc theo hai cách khác nhau. Ví dụ minh hoạ, tiếp tục quán bún trên:
| Chỉ số | Tháng thường | Tháng vắng |
|---|---|---|
| Doanh thu | 200.000.000đ | 160.000.000đ |
| Chi phí biến đổi | 45% | 45% |
| Chi phí cố định | 45% | khoảng 56% |
| Lợi nhuận | 10% | khoảng −1% |
Cách đọc bảng trên
Chi phí biến đổi nên giữ phần trăm gần như đứng yên. Nếu tháng nào tỷ lệ này nhảy từ 45% lên 50% mà doanh thu không đổi, có chuyện ở nguyên liệu: giá nhập tăng, hao hụt tăng, định lượng bị lệch, hoặc kênh có phí sàn cao đang chiếm phần lớn hơn.
Chi phí cố định thì ngược lại, tính bằng tiền mới đúng; phần trăm của nó tự tăng khi doanh thu giảm. Tháng vắng thấy tỷ lệ cố định lên 56% không có nghĩa tiền thuê tăng, chỉ là doanh thu thấp hơn. Nếu đọc nhầm, chủ quán đi cắt những khoản không có lỗi.
Những chỗ hay tính sai
Các lỗi dưới đây làm "lời thật" trông đẹp hơn thực tế:
- Không tính lương của chính chủ quán. Chủ đứng bếp cả ngày mà không ghi lương thì lợi nhuận đang gồm cả tiền công của chủ. Nên ghi một khoản lương bằng mức phải trả nếu thuê người làm thay.
- Quên khấu hao. Tiền sửa sang, tủ đông, bếp đã chi lúc mở quán không xuất hiện trong các tháng sau, nhưng tới lúc phải thay thì cần tiền.
- Xếp phí sàn vào cố định. Phí sàn tính trên từng đơn là biến đổi. Gộp nhầm làm phần lời trên mỗi đơn giao đi trông cao hơn thật.
- Ghi tiền thuê trả trước sáu tháng vào một tháng. Tháng đó lỗ giả, năm tháng sau lời giả.
- Không tách tiền nhà và tiền quán. Điện nước của nhà ở chung với quán phải tách tỷ lệ, nếu không chi phí quán bị đội lên.
Làm bảng phân loại trong một buổi
Không cần phần mềm kế toán. Một buổi chiều với sổ chi của ba tháng gần nhất là đủ để có bảng dùng được:
- Liệt kê mọi khoản chi của ba tháng, gom theo tên khoản: thuê nhà, lương, rau, thịt, gas, điện, bao bì, phí sàn, sửa chữa.
- Đánh dấu mỗi khoản một trong ba chữ: C (cố định), B (biến đổi), G (nằm giữa).
- Với khoản G, tách phần nền theo tháng thấp nhất như cách ở trên.
- Cộng riêng tổng cố định bằng tiền, và tính tổng biến đổi thành phần trăm doanh thu của từng tháng.
- Lấy trung bình ba tháng của phần trăm biến đổi làm con số dùng tạm. Mỗi tháng sau đó chỉ cần cập nhật số thật và so với con số này.
Dùng phân loại này để ra quyết định
Mở thêm khung giờ. Chỉ tính chi phí phát sinh thêm: lương ca thêm, điện gas thêm. Nếu phần lời trên doanh thu của khung giờ mới bù được những khoản này thì đáng thử.
Khuyến mãi giảm giá. Giảm 15% trên món có chi phí biến đổi 45% thì phần còn lại mỗi 100.000đ niêm yết chỉ còn 40.000đ thay vì 55.000đ. Cần bán thêm khoảng 38% số phần mới giữ được mức lời cũ.
Thuê thêm người chính thức. Đó là tăng chi phí cố định. Tính xem cần bán thêm bao nhiêu mỗi tháng, chia cho 55%, để bù đúng khoản lương đó.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí cố định bao nhiêu phần trăm doanh thu là hợp lý?
Không có tỷ lệ chung vì mặt bằng, mô hình và quy mô khác nhau nhiều. Nên theo dõi chi phí cố định bằng tiền qua các tháng và tính xem cần doanh thu bao nhiêu để bù đủ.
Lương nhân viên là chi phí cố định hay biến đổi?
Lương tháng cho người làm cố định xếp vào cố định. Lương theo giờ của người thêm vào ca đông nằm giữa, vì quán tăng giảm số giờ theo lượng khách. Tách hai phần này để đọc đúng.
Có cần tách chi phí theo từng món không?
Chi phí biến đổi chính là nguyên liệu nên tính được theo món. Chi phí cố định thì không nên chia ra từng món vì dễ dẫn tới bỏ nhầm món vẫn đang góp phần bù chi phí chung.
Bao lâu nên phân loại lại chi phí một lần?
Mỗi năm một lần, hoặc khi đổi mặt bằng, thêm kênh bán, đổi cách trả lương. Hợp đồng mới với sàn giao đồ ăn cũng làm tỷ lệ biến đổi thay đổi.
Quán mới mở chưa có số liệu thì phân loại thế nào?
Dùng hợp đồng thuê, bảng lương dự kiến và công thức món để ước tính. Sau ba tháng có hoá đơn thật thì thay số ước tính bằng số thật.